Woensdag 30/11/2022

Een zonneklare balans

Nu de slepende zaak-Pinochet een nieuwe wending heet genomen, is de tijd wellicht rijp om een balans op te maken. Is de wereld er beter van geworden? En wat heeft de affaire bewerkstelligd in Chili zelf?

Ariel Dorfman

Ariel Dorfman is een Chileense schrijver en universiteitsprofessor.

Misschien is het moment aangebroken om de discussie over het medisch rapport te laten voor wat ze is, net als de vragen over de geestestoestand van de in Londen vastgehouden Chileense dictator. Misschien moesten we maar eens een balans opmaken. Geen balans van de kosten die tot nu toe zijn gemaakt, want die vallen wat mij betreft probleemloos te rechtvaardigen. Het volstaat daartoe de bereikte resultaten voor ogen te houden: niet alleen krijgen Pinochets slachtoffers eindelijk aandacht en wordt de tiran wereldwijd veracht, ook is er een reuzenstap gezet in het internationaal recht. Plegers van misdaden tegen de mensheid kunnen voortaan in elk land dat rechtbanken heeft - en wetten die die rechtbanken slagkracht geven - worden veroordeeld.

Toch heeft de vasthouding van Pinochet ook enkele negatieve gevolgen gehad. Inderdaad, nauwelijks waren de detectives van Scotland Yard in oktober '98 binnengevallen in de kamer van het Londense ziekenhuis waar generaal Pinochet van een rugoperatie herstelde, of allerlei onheilsboodschappen werden de wereld ingestuurd. De aanhouding van een voormalig staatshoofd was ongekend, net als zijn mogelijke uitlevering aan Spanje op verdenking van foltering en genocide.

De eerste alarmkreten - in Groot-Brittannië, Spanje en niet in de laatste plaats Chili - kwamen van diegenen die naar eigen zeggen doodsbang waren dat Pinochets gevangenschap het prille Chileense democratiseringsproces op de helling zou zetten. Hoewel vele zogenaamde voorvechters van de democratie zich nauwelijks voor die democratie interesseerden toen de wettelijk verkozen president van Chili, Allende, in 1973 werd afgezet, en ook niet in de zeventien lange jaren van autocratisch bewind na diens dood, maakten ze plots groot misbaar. Het was de dictator, zeiden ze, die voor de stabiliteit van het land instond, en zijn onschendbaarheid maakte deel uit van een regeling opdat de militairen naar hun kazernes terugkeerden.

Hoe bedrieglijk en hypocriet die argumenten wel waren, is makkelijk te doorzien. Want precies het tegenovergestelde is gebeurd. In plaats van het liberaliseringsproces in Chili schade te berokkenen, heeft de zaak-Pinochet het versneld. Veel officieren die tijdens het vorige regime de mensenrechten schonden, worden nu voor het Chileense gerecht gedaagd. Dat buitenlandse rechtbanken en regeringen de pijn van de slachtoffers en de misdaden uit het verleden zwaar genoeg bevonden om ze aan de wetten en de gerechtigheid te toetsen, volstond om het leger te dwingen met de mensenrechtenverdedigers aan tafel te gaan zitten en het lot van meer dan duizend verdwenen Chilenen te ontraadselen. Dit alles was vóór Pinochets arrestatie ondenkbaar. Sinds Chili in 1990 opnieuw een democratie werd heeft hij, als opperbevelhebber van de strijdkrachten en daarna als zelfverklaard senator voor het leven, het verzoeningsproces in de weg gestaan.

Een tweede argument waarmee in de zaak-Pinochet geschermd werd, was dat de Spaanse onderzoeksrechter Garzón voor chaos in de internationale betrekkingen zorgde. Er werd plechtig rondgebazuind dat om het even welke rechter om het even waar ter wereld volgens zijn eigen vooroordelen en zoals het hem inviel om het even welk (ex-) staatshoofd kon veroordelen. Maar ook die vrees bleek ongegrond.

In het proces dat hij heeft aangespannen is Garzón niet over één nacht ijs gegaan. De Spaanse onderzoeksrechter was al jaren bewijsmateriaal aan het verzamelen en baseerde zich op ontelbare internationale protocollen. Dit betekent dat zowel in Groot-Brittannië als in Spanje zelf tal van wettelijke en gerechtelijke instanties zich met Pinochets uitlevering akkoord verklaarden. Sindsdien is er maar één voorbeeld bijgekomen van een ex-dictator die op vreemd grondgebied is aangehouden. De Tsjaadse despoot Hissène Habré, die sinds 1990 in Senegal woont en de Afrikaanse Pinochet genoemd wordt, zal zich moeten verantwoorden voor de duizenden moorden en folteringen die onder zijn regime hebben plaatsgevonden. Maar als zulke arrestaties zich nu eens zouden vermenigvuldigen? Is er dan reden tot klagen?

Veel chaotischer en verderfelijker is volgens mij het schaamteloze spektakel dat hele bendes oude patriarchen ons al decennia voorhouden. Lui die zich verrijkten, hun arme volk slecht bestuurden en hun landen terrorriseerden, namen aan het einde van de rit het vliegtuig om de rest van hun dagen in een of ander bevallig oord te gaan slijten. Ze waren hooguit bang voor de nakende ontmoeting met een god in wie ze al tijden niet meer geloofden.

Juist dat brengt ons tot de ernstigste van alle stellingen waarmee werd uitgepakt: dat na de zaak-Pinochet geen enkele tiran ooit zijn macht nog vrijwillig zal afstaan. Dat deze macho's tot het uiterste in hun presidentiële zetels zouden blijven zitten, tot hun geen kogel meer rest, tot ze hun tegenstanders geen dollar meer afhandig konden maken. Zou het niet beter zijn Pinochets onschendbaarheid te respecteren en hem zo van de macht af te houden?

Van alle argumenten tegen de berechting van Pinochet is dit het gevaarlijkste en het bedrieglijkste. Het veronderstelt immers dat een dictator opstapt als hem dat goeddunkt, niet onder dwang. Het veronderstelt, met andere woorden, dat de volkeren, de échte en al te vaak verborgen makers van de democratie, hun eigen geschiedenis niet in handen hebben.

In de zaak-Pinochet heeft barones Thatcher bijvoorbeeld onophoudelijk de idiotie verkondigd als zou de hooggedecoreerde generaal de Chileense democratie gered hebben en de macht graag hebben afgestaan. Ze vergat dat Pinochet de resultaten van het referendum uit 1988, dat hij verloor, niet erkende. Dat, als bepaalde afdelingen van het leger en de internationale gemeenschap geen weerwerk geboden hadden, hij gewoon zou zijn aangebleven.

De zwakke positie en het isolement van Don Augusto waren het bescheiden resultaat van de onophoudelijke mobilisering van een groot deel van de Chileense samenleving. Duizenden doden heeft ze ons gekost, en nog veel meer ballingen, gefolterden, arrestanten, uitgewezenen en vervolgden. Het was met de Chilenen als met de miljoenen burgers van Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije, voor wie de vrijheidsstrijd absoluut essentieel was om paal en perk te stellen aan de totalitaire dictatuur in hun land. Overigens, wat de zogezegd negatieve gevolgen van de zaak-Pinochet betreft, kijk naar de recente val van Soeharto. Misschien heeft het lot van de in Londen gevangen tiran de rebellie van het Indonesische volk wel beïnvloed?

Tirannen stappen niet op omdat ze goed zijn. Ze vertrekken omdat ze geen keuze hebben, omdat ze de slag om de vertegenwoordiging van hun land verloren hebben. Omdat massa's burgers in staat bleken van een betere toekomst te dromen, zowel in eigen hart als in het heetst van de strijd, een toekomst waar voor eeuwige straffeloosheid geen plaats is.

Om al deze redenen is de balans van de zaak-Pinochet meer dan positief. We staan een stapje dichter bij een andere mensheid. De bestuurders van de nieuwe democratieën zullen hun burgers niet langer kunnen vertellen dat de aankomende sociale vrede op het lijden, de stilte en het geheugenverlies van de slachtoffers gebaseerd is. We staan met zijn allen een stap dichter bij een toekomst waarin we de schaduw van de 20ste-eeuwse dictaturen van ons af kunnen werpen, de valse schaduw ook van al diegenen die de dictaturen verdedigen. Welke de voorlaatste bestemming van zijn armzalige lijf ook wordt, de aanhouding van Pinochet is een grote overwinning voor de globale ethiek en voor de collectieve verbeelding. We moeten ons door niemand valse, steriele en nutteloze argumenten laten aanpraten.

© Ariel Dorfman 2000

Vertaling: Lode Delputte

'Welke de voorlaatste bestemming van zijn armzalige lijf ook wordt, de aanhouding van Pinochet is een grote overwinning voor de globale ethiek en voor de collectieve verbeelding'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234