Donderdag 01/10/2020

Een zeurkous met heldere flitsen

Cultuurfilosoof Neil Postman bouwt een brug naar de achttiende eeuw

door Eric Bracke

Neil Postman

Balans, Amsterdam, 240 p., 750 frank.

Neil Postman is een oude zeur. Zijn negativisme steekt al in het eerste hoofdstuk van Denken voor de spiegel de kop op. Volgens Postman is onze eeuw "een vrijwel ononderbroken nachtmerrie" geweest. Na de opsomming van de verschrikkingen, waartoe hij ook de dominantie van de technologie rekent, noemt hij zichzelf een vijand van de voorbije eeuw. Om tot een positieve eindbalans van de twintigste eeuw te komen moet je inderdaad wat frauderen. Maar vergeleken bij de achttiende eeuw, die de verlichte denkers heeft opgeleverd die in dit boek ter sprake komen, zijn in de bijna voorbije eeuw ook positieve punten te noteren, bijvoorbeeld de emancipatie van de modale burgers.

De kritiek van Neil Postman op onze tijd is soms terecht. Zo heeft hij niet helemaal ongelijk als hij stelt dat de maatschappij de jeugd nog enkel bestaansrecht gunt als potentiële consumenten en voor het overige de eigenheid ontkent van de ontwikkelingsfase 'jeugd', een uitvinding van 18de-eeuwse denkers als filosoof John Locke en schrijver Jean-Jacques Rousseau. Postman gaat echter wel te ver als hij de schuld bij de 'informatierevolutie' legt. Die heeft het volgens hem onmogelijk gemaakt om "dingen geheim te houden voor de jeugd - seksuele geheimen, politieke geheimen, medische geheimen, kortom de totale inhoud van het leven der volwassen, die voor jonge mensen verborgen zou moeten blijven als we de levenscategorie 'jeugd' in stand willen houden". Het is vanwege dat soort ongefundeerde uitspraken dat Postman het verdient een oude zeur te worden genoemd.

Het probleem met Postman is dat hij de dingen niet altijd onbevooroordeeld tegemoet treedt. Zijn boek balanceert geregeld heen en weer tussen kritische overwegingen van een wetenschappelijk denker en een polemisch pamflet van een doemdenker zonder veel literaire kwaliteiten. Het is een verzameling notities over thema's zoals vooruitgang, technologie, taal, informatie, kinderen en democratie, waarbij vaak open deuren worden ingetrapt, maar die hier en daar toch blijk geven van een gezonde kritische nuchterheid.

Postmans ongenuanceerde negatieve standpunten over de digitale revolutie, die hij in zijn vroegere publicaties al uiteenzette en die hem troetelnaampjes als 'fossiel' en 'dinosaurus' opleverden, hoef je niet te delen om in te zien dat we ons inderdaad laten verblinden door technologische nieuwigheden. Postman zelf vraagt zich bij elke als onmisbaar aangeprezen technologische nieuwigheid af welk probleem ze voor hem oplost. En: "Zullen de voordelen belangrijker blijken dan de nadelen?" Hij dist in dat verband de anekdote op over Bill Gates, die naar verluidt droomt van een hifi-installatie die reageert op mondelinge instructies, zodat je geen cd's meer hoeft te manipuleren. (Een interessant project voor Lernout & Hauspie?) "Men kan zich afvragen welk probleem hiermee uit de wereld zou zijn," schrijft Postman. "Waar het om draait, heb ik me laten vertellen, is snelheid. Wij zijn mensen die ons leven in seconden afmeten. Vijf seconden hier bespaard, nog eens vijf daar, en op het eind van de dag hebben we misschien wel een hele minuut over. Op het eind van het jaar vijf uur. En op ons sterfbed kunnen we glimlachen in de wetenschap dat we liefst anderhalve maand hebben uitgespaard. En niemand zal ons vragen: maar waarvoor dan?"

Dat de verdwazing rond tijdsbesparing nog niet compleet is, toont Postman vervolgens zelf aan door de discussie over de bouw van een supersonisch straalvliegtuig in Amerika aan te halen. Met zo'n supersonische jet zou het slechts drie in plaats van zes uur duren om van New York naar Los Angeles te vliegen. "Tot mijn voldoening vonden de meeste Amerikanen dit probleem niet prangend genoeg om zo'n gigantische investering te rechtvaardigen. 'Bovendien,' vroegen sommigen, 'wat zouden we met die drie uur doen die we overhielden?' En hun eigen antwoord luidde: 'Televisie kijken, waarschijnlijk.' Wat tot de suggestie leidde om elke 747 van televisie te voorzien en zo miljarden aan belastinggeld te sparen."

Postmans no nonsense-benadering van de radicale theorieën over taal van de postmoderne Franse taalfilosofen zal ongetwijfeld ook heel wat lezers kunnen bekoren. Hij tracht aan te tonen dat ook de denkers van de Verlichting zich al met de verhouding tussen de taal enerzijds en het denken en de werkelijkheid anderzijds bezighielden. Postman beseft de beperkingen van de taal om de werkelijkheid te beschrijven maar hij waarschuwt voor een tot in het absurde doorgedreven relativisme inzake het vermogen van de taal. Terecht, al is zijn betoog niet steeds even sterk met argumenten onderbouwd. Om de postmoderne filosofen in hun hemd te zetten brengt hij de stunt van Alan Sokal in herinnering. De fysicus stuurde een lijvig artikel in voor het academische blad Social Text, een van de spreekbuizen van de postmodernisten. Na de publicatie onthulde Sokal dat het stuk van het begin tot het einde aaneenhing van wartaal. Sokal schreef vervolgens, samen met de Belg Jean Bricmont, Intellectueel bedrog, waarin hij het werk van Debray, Lacan, Baudrillard en de anderen met de grond gelijkmaakte.

De eruditie waarmee Postman over sommige 18de-eeuwse denkers schrijft, is nog een reden waarom je zijn boekje niet meteen uit het raam moet keilen - die neiging zou je kunnen voelen als Postman bijvoorbeeld de vroegere Moral Majority prijst omdat ze "meer dan enige andere groepering oog schijnt te hebben voor de aantasting van de jeugd" en een strategie volgde "voor het behoud van de jeugd". Postman stelde zich met dit boek tot doel de ideeën van deze verlichte denkers weer onder de aandacht te brengen, zodat we er in de komende eeuw ons voordeel mee kunnen doen. Vandaar ook de oorspronkelijke titel, Building a Bridge to the Eighteenth Century, wat om onverklaarbare redenen bij de Nederlandse uitgever Denken voor de spiegel werd. Wellicht heeft de uitgever het boekje slecht gelezen, want de cultuurfilosoof heeft het in zijn inleiding over een achteruitkijkspiegel. Jaja, Postman heeft gelijk als hij in het laatste hoofdstuk het gebrekkige taalonderwijs aanklaagt dat te weinig aandacht besteedt aan semantiek en logica.

Kritische overwegingen van een wetenschappelijk denker en een polemisch pamflet van een doemdenker

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234