Maandag 20/01/2020

Een zeldzaam schoonheidsvlekje op de zon

Hebt u de zonsverduistering van 11 augustus 1999 gemist? Dan krijgt u nu dinsdag, 8 juni 2004, de kans een nog zeldzamer hemelfenomeen te aanschouwen: een Venusovergang. Voor het eerst in 721 jaar kunnen we vanuit ons land de planeet Venus voorbij de zon zien trekken en de volgende volledig zichtbare passage vindt in België pas in 2247 plaats. Wel die eclipsbrilletjes opnieuw bovenhalen, want de felle kracht van de zonnestralen kan zware oogbeschadigingen veroorzaken.

Brussel

Eigen berichtgeving

Sara De Sloover

'De komende Venusovergang is een buitengewoon kosmisch verschijnsel, zo zeldzaam dat niemand die nu leeft het ooit met eigen ogen gezien heeft. De laatste overgang vond in 1882 plaats, maar die was in België niet zichtbaar. Dinsdag daarentegen zal Venus zich vanaf half acht 's morgens tot ongeveer half twee 's namiddags als een klein zwart bolletje tegen de grote zonneschijf aftekenen", vertelt Marc van den Broeck van volkssterrenwacht Urania. De volledige passage van onze buurplaneet is dinsdag zichtbaar in heel Europa, Afrika, het Midden-Oosten en grote delen van Azië. In de rest van de wereld kunnen mensen bij zonsopgang of zonsondergang toch nog een graantje van het schouwspel meepikken. In België hebt u ruim zes uur lang, tussen 7 uur 19 en 13 uur 23, de kans van uw leven om te zien hoe de gesluierde planeet zich als een raar schoonheidsvlekje over het zuidelijke deel van het zonneoppervlak voortbeweegt.

De negen planeten van ons zonnestelsel bewegen zich in ellipsvormige banen om de zon. Doordat Venus dichter bij de zon ligt, doet de planeet maar 225 dagen over één omwenteling, tegenover 365 voor de aarde. Venus gaat dus sneller en steekt de aarde dan ook voorbij. Dat gebeurt ongeveer één keer per anderhalf jaar en dan staat de planeet dus tussen de aarde en de zon. Maar dat leidt niet altijd tot een overgang, want meestal is Venus - vanaf de aarde gezien - ergens boven of onder de zon geposteerd. Dat komt omdat de twee banen niet evenwijdig lopen: Venus' baan maakt een hoek van 3,39° met de onze. Haar omloop snijdt de aardbaan dus slechts op twee plekken, wat astronomen de knopen noemen. En enkel op die twee knopen van haar immense omloop maken we dus kans op een Venusovergang: zon, Venus en aarde staan dan op één lijn.

In de 18de en de 19de eeuw waren de schaarse Venusovergangen voor sterrenkundigen een unieke gelegenheid om de grootte van de planeten in ons zonnestelsel proberen af te leiden. Dankzij Johannes Kepler waren de verhoudingen tussen de hemellichamen al sinds 1629 bekend, maar niemand had een notie van de absolute afmetingen. Een paar goede metingen van één planeet zouden dus moeten volstaan om alle afstanden te weten te komen. Wetenschappers ondernamen dan ook maandenlange reizen om het verschijnsel waar te nemen, in de hoop uit hun waarnemingen een bruikbare schaal voor het heelal te distilleren. In een tijd van radars en computerberekeningen ligt geen enkele beroepsastronoom nog wakker van dergelijke vraagstukken: de afstand tussen aarde en zon is nu tot op een paar meter nauwkeurig bepaald.

Toch is de overgang door haar zeldzaamheid meer dan de moeite. Zo'n twaalf keer per eeuw komt Mercurius voorbij de zonneschijf, maar de doortochten van deze piepkleine planeet blijven meestal onopgemerkt. Venus van haar kant staat maar dertien keer per millennium op één lijn met de aarde en de zon; bovendien is haar diameter met 12.104 kilometer meer dan het dubbele van de Mercurius-doorsnede. Dit alles samen maakt van de duidelijk zichtbare Venusovergang van dinsdag een uitzonderlijk buitenkansje. Sinds de uitvinding van de telescoop zijn er nog maar vijf overgangen waargenomen: in 1639, 1761, 1769, 1874 en 1882. Een volgende Venusovergang (na 8 juni) vindt plaats op 6 juni 2012, maar dan wel tijdens de nachtelijke uren.

De aandachtige lezer zal het al opgevallen zijn: Venusovergangen komen steeds in paren voor met telkens een tussenpauze van acht jaar. Ze vinden ook afwisselend tweemaal in juni en tweemaal in december plaats. Na een junikoppel duurt het 105,5 jaar tot de volgende transit; een decemberduo maakt het nog gortiger met 121,5 jaar tussentijd. Dit is allemaal niet toevallig: sterrenkundigen kunnen met behulp van ingewikkelde wiskundige formules de volgende overgangen voorspellen. Na 2012, 2117 en 2125 is 11 december 2247 de eerste kans om in Vlaanderen het vlekje dat Venus heet, opnieuw aan de zon voorbij te zien trekken.

In alle euforie blijft het wel belangrijk je ogen te beschermen tegen de zon. De Britse oftalmoloog Andrew Elliott luidde vorige week al de noodklok: "Verwondingen aan het netvlies zijn onherroepelijk: als het eenmaal beschadigd is, bestaat er geen behandeling." Twee zonnebrillen over elkaar, geroete stukken glas of andere wondermiddeltjes kunnen de ogen ernstig beschadigen. "Al die lapmiddelen houden wel voldoende licht tegen, maar niet de UV-stralen", waarschuwt Marc Van den Broeck van Urania. "Je huid kun je beschermen door zonnecrème aan te brengen, maar dat kan natuurlijk niet met de ogen. Zij kunnen ook verbranden en dat is een zeer pijnlijke zaak. De projectie van de zon op een stukje papier met behulp van een verrekijker is wel absoluut veilig, net als de bekende eclipsbrilletjes. Wat amateurs wel eens durven doen en heel erg gevaarlijk is, is een combinatie van die twee. Als je een eclipsbrilletje opzet en daarna door een verrekijker kijkt, wordt het licht in één punt gebundeld. De filter verbrandt, waardoor de felle zonnestralen rechtstreeks je oog bereiken. Eén ogenblik en je bent blind voor het leven. Wil je toch door een sterrenkijker kijken, gebruik dan altijd een zonnefilter vóór het instrument."

In het hele land zijn naar aanleiding van de hoogst uitzonderlijke hemelfenomeen evenementen gepland. Geïnteresseerden kunnen in alle volkssterrenwachten terecht en bij slecht weer wordt opnieuw een waarnemingsvlucht vanuit Zaventem georganiseerd. Maar Marc Van den Broeck blijft optimistisch: "Voorlopig zijn de weersvoorspellingen vrij gunstig. Alle sterrenkundige instituten zijn er klaar voor." Nu alleen nog hopen dat een nietsvermoedende wolk geen roet in het eten strooit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234