Vrijdag 16/04/2021

Opinie

Een wereld zonder grenzen, wat kan daarop tegen zijn?

Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol
Mark Elchardus.Beeld Bob Van Mol

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de VUB en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

De commissie die het terugkeerbeleid moet evalueren ging van start, met de best denkbare voorzitter nog wel, emeritus professor volkenrecht Marc Bossuyt. Voorlopers van deze commissie bogen zich over de vraag wat te doen met afgewezen asielzoekers. Nu zijn de illegale migranten die niet graag terugkeren naar hun land de aanleiding. Afgelopen weken kreeg ik herhaaldelijk de vraag – niet altijd even vriendelijk geformuleerd – waarom ik zoveel belang hecht aan dat onderscheid tussen legale en illegale aanwezigen.

Wel, vooral omdat ons burgerschap van aard veranderde. Onze rechten hangen samen met ons burgerschap, ons lidmaatschap van een staat. Slechts in een stevige verzorgingsstaat hebben die rechten echt wat om het lijf. Zij kunnen alleen worden gegarandeerd als die staat een effectief monopolie op geweld handhaaft en daarenboven de middelen heeft om zijn burgers te geven waar zij recht op hebben. Die voorwaarden zijn slechts in een handjevol landen vervuld. Daar is het burgerschap uiteraard erg gegeerd.

Burgers versus niet-burgers

Je kunt het verschil tussen burgers en niet-burgers heel groot maken: niet-burgers uitsluiten van politieke rechten (zoals deelnemen aan verkiezingen en zich kandidaat stellen), maar ook van economische en sociale rechten (werkloosheidsvergoeding, invaliditeit…). Dat is het lot van gastarbeiders in de Emiraten. Het Vlaams Blok wilde ooit op dezelfde manier van onze gastarbeiders blijvend tweederangsburgers maken.

Migranten in de haven van Tripoli, Libië. Beeld REUTERS
Migranten in de haven van Tripoli, Libië.Beeld REUTERS

Samen met andere Europese landen sloeg België radicaal een andere weg in. Tussen 1950 en 1970 immigreerden zowat 20 miljoen mensen in Europa. Hun aanwezigheid werd opgevangen door het verschil tussen burgers en niet-burgers af te bouwen: door niet-burgers volwaardige economische en sociale rechten te geven, door de voorwaarden van naturalisatie te versoepelen (bijvoorbeeld de snel-Belgwet), door stemrecht los te koppelen van nationaliteit, de dubbele nationaliteit toe te laten, enzovoort. Kortom, wie legaal in het land aanwezig is, krijgt veel gemakkelijker en sneller toegang tot burgerschapsrechten dan voorheen.

Daarom verschuift de aandacht van het onderscheid burger/niet-burger naar dat tussen legaal aanwezig en illegaal. De integriteit van het land, zijn instellingen en grenzen wordt nu vooral afhankelijk van het handhaven van dat laatste onderscheid. Moeten we illegale aanwezigheid identificeren, ontmoedigen en ongedaan maken of juist niet? In feite gaat het om de vraag of we een wereld willen, georganiseerd in afgegrensde staten en samenwerkingsverbanden van staten, of daarentegen een wereld zonder grenzen.

Naarmate staten belangrijker werden, groeide ook de hoop dat zij uiteindelijk weer samen met hun grenzen zouden verdwijnen; uitgedrukt in het utopische “mijn land is de wereld, mijn natie de mensheid”. Wat valt daar nu tegen in te brengen?

Grenzen bewaken

Heel wat, eigenlijk. Onder meer de vaststelling dat naarmate de hyperglobalisering de democratische staten aan soevereiniteit liet inboeten, hen controle ontnam over verplaatsingen van kapitaal, goederen, diensten en mensen, niet het geheel van de mensheid maar een aantal bedrijven en superrijken er beter van werden.

De wereld van verzwakte staten en vervaagde grenzen hielp wel een aantal van de armste mensen die in sterke staten leven, zoals de Chinezen, maar leidt de rest van de mensheid naar een mondiale feodaliteit met miljardairs als nieuwe adel. Die behoeft grenzen noch burgers, maakt geen onderscheid tussen legale en illegale aanwezigheid, zou liefst iedereen als een illegaal zien werken. Tot in het hart van onze steden groeien staatloze zones, lokale stukjes Afghanistan, Libië of Somalië, waar de economie zwart is en het monopolie op geweld verdwenen is.

Wie die wereld niet wil, moet grenzen bewaken. Temeer daar Europa 450 miljoen overwegend oude en ongeruste inwoners heeft, Afrika 2,5 miljard overwegend jonge mensen met weinig burgerrechten, van wie velen dan ook graag naar Europa zouden komen. Een dergelijke situatie vergt humane, maar ook kordate en doeltreffende grenscontrole.

De retourcommissie bekijkt een sleutelelement daarvan: de terugkeer van wie geen asiel krijgt, niet als immigrant wordt onthaald. Zij zal een humaan, maar doeltreffend terugkeerbeleid moeten voorstellen. Ze moet tevens duidelijk maken dat, ongeacht onze houding ten opzichte van legale en illegale migratie, we een elementaire plicht hebben asiel te verlenen en vluchtelingen op te vangen (veel meer en veel beter dan we nu doen).

Het gaat er bij mij nog steeds niet in dat mensen die geen asiel vragen wel onze bescherming verdienen alsof ze dat wel hadden gedaan. Dat ondergraaft het al kwetsbare draagvlak voor asiel, herleidt het in de geest van vele mensen tot een vorm van illegale migratie, brengt ons op die manier dichter bij een Europa dat zijn waarden verloochent.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234