Maandag 23/11/2020

Een wereld vol zombies

We kunnen ons aan dit boek geen buil meer vallen, denk je - totdat je het leest of herleest

'Het recht om ongelukkig te zijn, het recht om oud te worden, en lelijk, en impotent; het recht om syfilis en kanker te krijgen; het recht om te weinig te eten te hebben; het recht om vergeven te zijn van de luizen; het recht om te leven in voortdurende angst voor wat er morgen kan gebeuren; het recht om tyfus te krijgen; het recht om gekweld te worden door alle mogelijke onzegbare pijnen." Het is me de opsomming wel, maar de Wereldchef van West-Europa is dan ook een welbespraakte geest, die de dingen graag op de spits drijft om ze des te duidelijker te maken. Het is zijn antwoord op de mededeling van de Wilde, dat deze geen gemak wil, geen comfort en geluk (zoals in de utopische wereld in het jaar Na Ford 632 allang regel is), maar "God, gedichten, echt gevaar, vrijheid, goedheid en zonde" - ook de Wilde weet wat kernachtig formuleren is.

Het gesprek tussen de Wereldchef en de Wilde (die afkomstig is uit een reservaat waar normale mensen wonen, zoals wij anno 2003, met hartstochten, angsten en pijnen dus) bevat de filosofische kern van Brave New World, de roman die Aldous Huxley in 1932 publiceerde en die hij bedoelde als een satire op de door en door gerationaliseerde maatschappij, waarin voor individualiteit en persoonlijkheid geen plaats meer is.

Het boek was een tijdlang in Amerika omstreden en in Australië een paar jaar verboden, misschien mede omdat de seksualiteit in de Heerlijke Nieuwe Wereld zonder enige belemmering uitgeleefd wordt. Inmiddels is het boek in de Engelstalige literatuur heilig verklaard en kunnen we er ons geen buil meer aan vallen, denk je - totdat je het leest of herleest.

Huxley heeft de door hem gevreesde nieuwe wereld in een verre toekomst geprojecteerd (de zesentwintigste eeuw). In die wereld is iets gerealiseerd waar op het eerste gezicht weinig op aan te merken valt: comfort en geluk voor iedereen.

Die twee dingen zorgen voor sociale stabiliteit, die op haar beurt weer nodig is om de economie zo maximaal mogelijk te kunnen laten functioneren. Met wetenschappelijke middelen wordt die sociale stabiliteit bewerkstelligd. De ingrijpendste middelen zijn de fertilisatie, het kunstmatig kweken van mensen in reageerbuizen, de conditionering tijdens de reageerbuisperiode en de indoctrinatie tijdens de zuigelingenjaren ('slaaponderwijs': Elementaire Seks, Elementair Klassenbewustzijn). Het economische belang bepaalt hoe de reflexen van de mensen geconditioneerd worden en welke lessen in de geest worden ingeslepen.

Angst voor de ouderdom, hartstochten, ziekten, warme gevoelens - al dat soort dingen is als ondoelmatig weggeconditioneerd in de prenatale fase in de reageerbuis. (Geboren worden heet niet onhumoristisch 'decanteren'.) Gezin en familie zijn achterhaalde begrippen. Seksualiteit leef je uit met wie en wanneer je wilt - frustraties belemmeren immers het economische proces. En voor het geval er toch minder aangename gevoelens opkomen, bestaat er een eenvoudig medicijn dat ieder mens in het jaar 632 NF altijd bij zich heeft: Soma.

Huxley projecteert zijn wereld niet in een denkbeeldig land of op een denkbeeldige planeet, maar gewoon hier op aarde - het grootste deel van het verhaal speelt zich in Londen af. Er zijn geen afzonderlijke staten meer, er is een Wereldstaat, geleid door tien Wereldchefs die elk een deel van de aarde bestieren. Wel is er ergens nog een Reservaat, waar ongeconditioneerde mensen worden gehouden, die aan 'levendbarende voortplanting' doen.

En wie in de Wereldstaat toch niet kan wennen, wordt verbannen naar een eiland ("Het is maar goed dat er op de wereld zoveel eilanden zijn", zegt de Wereldchef realistisch).

Een roman bestaat alleen bij de gratie van een conflict, en dat doet zich in Brave New World dan ook voor. Een van de hoofdpersonen in het boek, Bernhard Marx, is ongelukkig en voldoet daarmee niet aan de norm van de Wereldstaat - waarschijnlijk is er in zijn prenatale fase bij vergissing wat alcohol in zijn reageerbuisje terechtgekomen. Zijn onvrede voert hem naar het Reservaat, waar hij John ontmoet, de wilde mens.

De heimelijke hoofdpersoon van Brave New World is deze John, of 'de Wilde', zoals hij vaak genoemd wordt. Hij leeft weliswaar in het Reservaat, maar wordt daar niet helemaal geaccepteerd; en de nieuwe wereld verwerpt hij. Hij hoort dus nergens bij. Met Bernhard Marx gaat hij naar Londen, waar de nieuwe mens leeft en waar hij diep ongelukkig wordt. Voordat hij zelfmoord pleegt, heeft hij een gesprek met de Wereldchef van West-Europa, waaraan ik boven al refereerde. Het aardige van dat gesprek is dat de Wereldchef zelf niet een modelburger van de Wereldstaat is. Hij is een vrijdenker, als hij wil leest hij Shakespeare en de bijbel (wat anderen niet mogen) - maar hij heeft uit vrije wil, en dus niet geconditioneerd, gekozen voor dienstbaarheid aan de Wereldstaat, zonder tot fanatisme te vervallen. Dat maakt het gesprek tussen hem en de Wilde tot een mooi staaltje intellectueel vuurwerk.

Duidelijk is waar Huxleys liefde naar uitgaat: naar de Wilde, de man die God, gedichten, echt gevaar, vrijheid, goedheid en zonde wil.

De nieuwe mens wordt als een zombie afgeschilderd, en interessant in de nieuwe wereld is alleen degene die twijfelt. Het boek is dan ook een anti-utopie, een dystopie. Wie dat wil kan het boek zelfs lezen als een waarschuwing tegen de idee van een utopie, de mogelijkheid een blauwdruk van een perfecte wereld te ontwerpen en die op te leggen.

In 1958 publiceerde Aldous Huxley Brave New World Revisited, essays over de 'vrijheid en haar vijanden'. Zijn visie op de toekomst is gewijzigd door wat er in de wereld was gebeurd en gebeurde: het fascisme, de Tweede Wereldoorlog, de Koude Oorlog, de wetenschappelijke ontwikkelingen. Toen hij Brave New World schreef, beginjaren dertig, "was ik ervan overtuigd dat het op de korte termijn zo'n vaart niet zou lopen. De totaal georganiseerde samenleving, de afschaffing van de vrije wil door stelselmatige conditionering, de onderworpenheid die acceptabel wordt gemaakt door regelmatige doses chemisch geluk, ideeën die in de hoofden worden gestampt door slaaponderwijs - die dingen zouden wel komen, maar niet in mijn tijd, zelfs niet in de tijd van mijn kleinkinderen (...) Zevenentwintig jaar later ben ik aanzienlijk minder optimistisch."

Tachtig jaar na de publicatie van Brave New World discussiëren we heftig over de kunstmatige bevruchting, de mogelijkheden van manipulatie van de DNA-structuur, de duizelingwekkende kansen en gevaren die deze manipulatie meebrengt - en wat is manipuleren anders dan conditioneren in Huxleyaanse zin?

Wil Hansen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234