Vrijdag 10/04/2020

Een wereld van 7 miljard De 21ste eeuw wordt de eeuw van Afrika. Terwijl het overgrote deel van de wereldbevolking bij het passeren van de grens van 7 miljard (officieel komende maandag) in Azië woont, zal veruit de grootste groei in Afrika plaatsvinden. In het jaar 2100 zal het continent volgens de huidige projecties 3,6 miljard inwoners tellen, meer dan een derde van het totaal. Nu is dat 1 miljard.

In Afrika onder de Sahara heeft het bevolkingsbeleid, zoals dat elders op de wereld zo veel succes heeft gehad, nog het minst wortel geschoten. "In delen van Afrika is sprake van slechts een bescheiden daling van de vruchtbaarheid, die nu staat op meer dan vijf kinderen per vrouw", aldus het rapport 'State of the World Population 2011', dat gisteren is gepresenteerd door het VN-bevolkingsfonds (Unfpa).

Daarmee wordt in één oogopslag het sterke verband duidelijk tussen bevolkingsgroei en armoede. Grote kindertallen komen voor waar het inkomen laag is; waar het bestuur zwak is; waar onderwijs onbereikbaar is voor veel meisjes en vrouwen; waar meisjes heel jong trouwen; waar gezondheidssystemen gebrekkig zijn, zodat vrouwen onvoldoende zijn geïnformeerd over hun 'seksuele en reproductieve rechten' en niet krijgen wat ze nodig hebben om te kunnen kiezen voor een kleiner gezin. Al deze problemen zijn het grootst in het armste continent.

Maar het verband is niet één op één. In Unfpa-rapport wordt Bangladesh, toch ook een arm land, genoemd als een recent succesverhaal. Er zijn "flinke stappen voorwaarts" gezet in de beschikbaarheid van voorbehoedmiddelen, de vruchtbaarheid is flink aan het dalen en grote vooruitgang wordt geboekt in het onderwijs voor meisjes.

Ongewisse gevolgen

Andere delen van Azië zijn Bangladesh voorgegaan. De meest fascinerende grafiek in 'State of the World Population' staat op pagina 5. Met een paar simpele gekleurde lijnen is in beeld gebracht hoe de wereldbevolking - vanaf maandag 7 miljard mensen - de komende eeuw zal toenemen, volgens het 'middelste' groeiscenario naar 10,1 miljard in het jaar 2100.

De gele lijn van Afrika gaat onheilspellend schuin omhoog. Ogenblikkelijk wordt duidelijk dat het continent de komende eeuw een ongekende transformatie te wachten staat, met ongewisse gevolgen, niet alleen voor Afrika zelf. Noord-Amerika en Latijns-Amerika stijgen heel licht. Europa daalt zelfs iets. Ruim daarboven in de grafiek staat Azië, het continent van de grote getallen, met de reuzen China en India. Dat blijft natuurlijk zo. Ook de komende veertig jaar zullen er nog honderden miljoenen kinderen worden geboren in Azië. Maar in 2050, als er 5,2 miljard Aziaten zijn, stokt de groei en vanaf dan zal het bevolkingstal zelfs gaan afnemen.

Dat beeld van stagnerende groei heeft de toekomst. En dat staat dan weer in opmerkelijk contrast met de grafiek twee bladzijden eerder, waarin is te zien hoe de wereldbevolking rond 1950 opeens heel hard ging groeien, met een explosieve curve die sindsdien menig doemscenarist aan het werk heeft gezet.

Maar de doem lijkt - afkloppen voor Afrika - over te drijven. Veel landen zijn erin geslaagd de bevolkingstoename te remmen, en dat zonder de dwangmaatregelen in te zetten waarmee China lange tijd de groei meende te moeten beperken.

China is daarin nooit het voorbeeld voor de wereld geworden. Integendeel, op de historische VN-bevolkingstop van 1994 in Caïro werd radicaal afscheid genomen van geboortebeperking van bovenaf. De vrouw, haar keuzevrijheid, haar seksuele rechten en haar 'empowerment' stonden voortaan centraal. Als vrouwen de informatie, het onderwijs, de middelen en de zeggenschap hadden om zelf hun leven in te richten, zouden ze vanzelf kiezen voor kleinere gezinnen.

De formule blijft ijzersterk. De 'ICPD'-agenda van Caïro is ook in 2011 nog het alfa en omega van het Unfpa-rapport. Voortdurend wordt eraan gerefereerd, en in het slothoofdstuk bespreekt Unfpa-directeur Babatunde Osotimehin, een Nigeriaanse arts en oud-minister, het 'afronden van de Caïro Agenda', die in 1994 voor twintig jaar werd vastgesteld.

Met het Chinese voorbeeld wordt afgerekend. Ook demografen in China geven volgens het rapport toe dat vooral sociale en economische ontwikkeling de oorzaak was van het dalen van de vruchtbaarheid. En in Taiwan is de vruchtbaarheid gedaald tot ónder die van het Chinese vasteland, maar dan zonder dwang.

'Veel te vieren'

Zo is, terugblikkend op de afgelopen zestig jaar, "veel te vieren", volgens de auteurs. De levensverwachting steeg van 48 jaar begin jaren vijftig naar 68 nu. De zuigelingensterfte daalde van 133 per 1000 geboorten naar minder dan 45 nu.

"Er gaan minder vrouwen dood door complicaties rond de zwangerschap", somt Mari Simonen, onderdirecteur van Unfpa, op. "Steeds meer vrouwen en stellen besluiten om later te trouwen en om meer tijd te nemen tussen de geboorte van hun kinderen. Geweld tegen vrouwen is nog altijd wijdverbreid, maar het kan nu ten minste besproken worden. Besnijdenis van meisjes wordt minder. Hele dorpen tegelijk in Afrika besluiten te stoppen met de praktijk."

Wat Simonen te berde brengt, heeft dezelfde optimistische toonsoort als de ondertitel van het rapport: 'Mensen en mogelijkheden in een wereld van 7 miljard'. Een woord dat in de titel niet had misstaan is 'uitdagingen', het vaste VN-eufemisme voor 'problemen'. Dat die er volop zijn, blijkt al uit de hoofdstukken in het rapport. Veel landen hebben bijvoorbeeld een ongekend groot aantal jongeren. Als dat 'demografisch dividend' goed wordt benut, kunnen landen er veel baat bij hebben. Maar wordt de kans gemist, dan raken landen sociaaleconomisch nog verder op achter, zeker aangezien na de jonge golf onherroepelijk een grijze golf komt, straks ook in de ontwikkelingslanden.

'Overbevolking' op zich is voor de wereld als geheel overigens niet het punt. Het gevaar zit in de grote consumptie die met groeiende welvaart gepaard gaat. De inwoners van de rijke landen laten een grote ecologische voetafdruk achter, niet de veel talrijker bevolkingen van arme landen in Afrika en Azië. "Zelfs als de bevolkingsgroei nul zou zijn, zou dat het klimaatprobleem nauwelijks beïnvloeden. Overconsumptie door de rijken is het probleem, niet overbevolking van de vele armen", zo wordt de Britse auteur Fred Pearce geciteerd.

Verstedelijking is een van de andere 'uitdagingen' voor de wereld in de komende eeuw. Meer dan de helft van de wereldbevolking woont al in steden, en dat percentage zal alleen maar toenemen, vooral in Afrika en Azië. De groei zal vooral plaatsvinden in middelgrote steden, niet zozeer in megasteden. Ook hier eindigt, de ondertitel indachtig, 'State of the World Population' met een optimistische noot. "Urbanisatie kan een positieve stimulans zijn van duurzame economische en sociale ontwikkeling."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234