Maandag 08/08/2022

ReportageLa Palma

Een vulkaan verwoestte de plantages van bananenboeren op La Palma. Hebben zij nog een toekomst?

Boer Ricardo Carballo laat zien wat de as van de vulkaan met bananenplanten doet. Beeld Cesar Dezfuli
Boer Ricardo Carballo laat zien wat de as van de vulkaan met bananenplanten doet.Beeld Cesar Dezfuli

87 dagen duurde de uitbarsting van de vulkaan Cumbre Vieja op het het Canarische eiland La Palma. Ze richtte een ravage aan op de bananenplantages, die onmisbaar zijn voor de economie van het eiland. Komt het nog wel goed?

Dion Mebius

Hij is komen kijken naar – ja, naar wat eigenlijk? Naar iets wat niet meer is. Als ukkie rende hij op deze plek al tussen de bananenplanten rond, vertelt Manuel Gámez (63). Nu staart hij hier, zijn armen steunend op een stenen muurtje, naar de lavaberg die de plantage van zijn familie heeft opgegeten. Alsof hij de catastrofe moet zien om haar te kunnen geloven.

Gámez’ plantage in La Laguna, een dorpje op het Canarische eiland La Palma, was iets meer dan een halve hectare groot. Naast zijn werk als onderhoudsmonteur leefde hij van de inkomsten uit zijn bananen. Of hij elders op La Palma opnieuw bananenboer zal worden? Dochter Estefania (38), deze ochtend met hem mee, heeft er een hard hoofd in. Haar vader is lang niet de enige boer die zijn plantage is verloren. “Zoveel landbouwgrond is er op het eiland niet.”

Zeg je La Palma, dan zeg je bananen, al hanteren Spanjaarden een andere naam om hun geliefde Canarische vrucht van de buitenlandse bananas te onderscheiden: plátano. Een kleinere, zoetere soort, die vooral in eigen land wordt gegeten. Ongeveer de helft van de bananen in de Spaanse supermarkt komt van de Canarische Eilanden, voor de kust van Marokko. La Palma, het groenste van de eilanden, levert hiervan weer een derde, in 2020 bijna 150 kiloton. Samen met het toerisme vormt de bananensector de pilaren die de eilandeconomie schragen.

Het favoriete stekje van de plátano is de westkant van La Palma, zeer vruchtbaar dankzij de vulkaanuitbarstingen die dit deel in het verleden troffen. De ondergrond van vulkanisch steen zit vol heerlijke mineralen waarmee de bananenplanten zich voeden. Maar wat de vulkaan geeft, neemt hij bij een nieuwe uitbarsting – en de laatste, die 86 dagen duurde, heeft een ravage onder de bananenboeren aangericht.

Ecologische toekomst

De bananenbranche stond er al niet geweldig voor. De plátano legt het ook in de Spaanse schappen steeds vaker af tegen de goedkopere banana, vaak uit Latijns-Amerika. Bij de uitgestrekte, makkelijk te bewerken velden van multinationals als Chiquita vallen de kleine plantages op La Palma in het niet. Zij blijven enkel overeind dankzij EU-subsidies: ieder jaar krijgen de Canarische Eilanden 141 miljoen euro uit Brussel.

Binnen het eilandbestuur gaan daarom stemmen op om in te zetten op een duurzamere teelt, met een ecologische plátano als premium product. “We moeten onszelf opnieuw uitvinden, of in ieder geval verbeteren wat we hadden”, zegt Sergio Matos, die namens de Canarische regering de hulpoperatie op La Palma leidt.

Volgens Matos is er wel genoeg plek om alles wat er was elders terug te planten, maar zien vooral oudere boeren het niet zitten weer vanaf nul te beginnen. Het schept ruimte voor meer ecologische bananenplantages, die op dit moment nog nauwelijks op het eiland zijn te vinden. Met financiële steun, waarvoor Matos met een schuin oog kijkt naar het Europese herstelfonds, zou La Palma een lichtend voorbeeld kunnen worden voor een omslag naar duurzamere landbouw binnen de Europese Unie.

Fantaseren over die omslag is enkel mogelijk door de omvang van de ramp. Bijna 230 hectare bananenplantages, 8 procent van het totaal, is onder de lava verdwenen. Nog eens 14 procent is beschadigd door de vulkanische as die is neergedwarreld. De as heeft planten verstikt en dure kassen, die de gewassen beschermden tegen weer en wind, doen instorten; als reusachtige satéprikkers steken de planten nu door de daken van gaas heen. Ook zijn er bananenvelden verpieterd nadat de lavastroom de watertoevoer had afgesneden. Totale schade voor de sector: zo’n 200 miljoen euro, schat de Canarische regering.

Víctor González (links) en José Rodríguez op de bananenplantage van Ricardo Carballo. Beeld Cesar Dezfuli
Víctor González (links) en José Rodríguez op de bananenplantage van Ricardo Carballo.Beeld Cesar Dezfuli

Hoe de vulkaan ook het leven beheerst van de boer die niet alles is verloren, is te zien op de plantage van Ricardo Carballo (48) in de Aridane-vallei, nog geen vijf minuten rijden van de lavalaag. De as zit overal: van boven op de geribbelde groene bladeren van zijn planten tot diep tussen de stengels, de plek waar uiteindelijk een tros bananen uit moet verschijnen. Door de bewatering is het zandachtige as samengeklonterd tot dikke, vochtige brokken, als koffie uit een gebruikt filter.

In zijn rondgang stapt Carballo over een tros onvolgroeide bananen, groen en dun. Hij is een derde van zijn oogst kwijtgeraakt op deze plantage, een van de drie die hij (deels met partners) bezit: de zware as voorkwam dat de trossen uit hun planten konden klimmen. Gelukkig compenseert de Canarische regering hem en de andere boeren voor hun verloren oogst. In december verdeelde zij onder zo’n 3.000 boeren een eerste tranche van 13,5 miljoen euro. Met de kleine 4.000 euro die Carballo kreeg en het spaargeld dat hij heeft, kan hij even vooruit.

Voor Carballo’s werknemers zijn de problemen acuut. Twee van de vier zitten tijdelijk thuis. Het is een lot dat ook Víctor Manuel Pino (49), die vandaag de planten met een scherp kapmes bijsnoeit, boven het hoofd hangt. Vóór de vulkaanuitbarsting moest hij al ploeteren om rond te komen. Dat Pino werkt voor Carballo, is omdat zijn eigen kleine plantage niet genoeg oplevert om van te kunnen leven. Mogelijk vraagt zijn baas binnenkort tijdelijk ontslag voor hem aan. Pino krijgt dan een uitkering van 720 euro per maand, 70 procent van wat hij nu krijgt.

Hij kan het er niet bij hebben. Niet nu, nu zijn zoon en dochter op respectievelijk Gran Canaria en Tenerife studeren, de twee grootste Canarische Eilanden. Het is een gebruikelijke stap voor ambitieuze jongeren die opgroeien op La Palma. Pino betaalt er hun school, hun huis, hun levensonderhoud. Beiden zitten in hun laatste jaar en staan dus ‘voor de poort van hun nieuwe leven’. “Maar als ik het niet meer kan betalen, zullen ze wel naar huis moeten komen.”

Machtige eilandelite

Niet alleen de lage opbrengsten zijn een reden om een ander soort bananenteelt te overwegen. De huidige intensieve teelt bestaat bij de gratie van kunstmest en leidt tot bodemuitputting. Er gaan gigantische hoeveelheden water doorheen: alleen al de plantage van Ricardo Carballo, twee hectare groot, slurpt in een ochtendje 218.500 liter water op. Hij ziet wel wat in een ecologische premium plátano. Dat de teelt ervan arbeidsintensiever en dus duurder is, weerhield hem van de overstap. Maar als de duurzame Canarische banaan handig in de markt wordt gezet – en hij een hogere prijs kan vangen –, waarom dan niet?

Een deel van de boeren die hun land kwijt zijn, wil juist zo snel mogelijk het oude leventje oppakken. Er zijn er zelfs die hopen te kunnen verbouwen op de twee nieuwe stukken land op La Palma, geboren toen de lava in zee stortte en stolde. Door aarde van elders aan te voeren en over de gestolde lavalaag uit te smeren, zou hier vruchtbare landbouwgrond van gemaakt kunnen worden. Zo deed La Palma het na een uitbarsting in 1949, en nergens groeiden de bananen zo hard als op het bouwland dat zo ontstond – tot de vulkaan van vorig jaar ook deze plantages gedeeltelijk verwoestte.

Het is een heilloze weg, denkt Carballo. Langs het nieuwe land hebben zich stranden gevormd; wat hem betreft blijft het publieke ruimte. Je moet goed begrijpen, zegt hij, tussen zijn net besproeide planten, dat La Palma een klein eiland is. En hoewel het de 21ste eeuw is, deelt hier nog altijd een selecte groep machtige zakenmensen de lakens uit. Onder hen ook grote bananenboeren. “Ik kan je nu al de vijf namen geven van de mensen die dat nieuwe land in handen zouden krijgen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234