Zondag 16/05/2021

Een vuil verleden

In De kraaien zullen het zeggen vertelt Ann-Marie MacDonald een verhaal dat zich afspeelt in de lange slagschaduw van het Apollo-project, een relaas over de moeilijkheid van zware ethische beslissingen, de psychische nalatenschap van seksueel misbruik, de gruwelijkheid van de kindertijd en de onschuldigen die vielen toen we collectief de andere kant op keken.

Ann-Marie MacDonald

De kraaien zullen

het zeggen

Oorspronkelijke titel:

The Way the Crow Flies

Vertaald door Marion Op den Camp en Maxim de Winter

Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 811 p., 22,50 euro.

Het was de bedoeling dat we dachten dat het allemaal met de NASA begon. Maar het begon met de nazi's. Dat wisten we ook, we herinnerden het ons half, maar er stond veel op het spel, dus verdreven we het uit onze gedachten. Gebeurtenissen zonder geheugen. Beenderen zonder vlees. Een half verhaal - als een gezicht dat in een spiegel staart, als een mens zonder schaduw." De geschiedenis van de ruimtevaart is nauw verbonden met die van de Koude Oorlog. Meer zelfs, zonder die oorlog zou er wellicht geen mens op de maan hebben gestaan. Het ruimteverhaal diende immers als uitstalraam voor het technologisch kunnen van zowel het Oosten als het Westen, en daarbij werd heel wat door de vingers gezien, ook oorlogsmisdaden.

Beginnen doet MacDonalds roman evenwel op een luchtige en onschuldige toon. Het is 1962 en de McCarty's verhuizen naar de Canadese luchtmachtbasis Centralia. Ze hebben tot dan in Duitsland gewoond, waar vader Jack deel uitmaakte van de bezettingsmacht. De verhuizing is een soort thuiskomst aangezien Jack in Centralia zijn opleiding kreeg en er ook crashte, waardoor hij tijdens de oorlog niet mocht vliegen en met het gevoel achterbleef dat hij de geschiedenis heeft gemist. Vrouw Mimi ziet het echter anders. Zij is apetrots op haar geüniformeerde wederhelft die de opleiding van de officieren op zich gaat nemen en toch iedere avond netjes op tijd thuis is om met de kinderen te spelen. Die kinderen, dat zijn de achtjarige Madeleine en haar vier jaar oudere broer Mike, beiden fysiek zo gezond als een vis en meer dan gemiddeld begaafd. Het gezin woont in een keurige militaire wijk met veel groen en bestaande uit een paar honderd halfopen woningen die zich alleen in gevelkleur en voordeur van elkaar onderscheiden. Hoe idyllisch, zo lijkt het wel, met kinderen die op een zwartwittoestel naar Walt Disney's Wonderful World of Color kijken en - toegegeven iets minder idyllisch - moeders die het huis uit hollen omdat hun baby midden op het gazon het rubberen broekje tot de rand gevuld heeft en daar niet zo gelukkig mee blijkt. MacDonald is een meester in het tekenen van de tijd, zowel wat de alledaagse details betreft, als het bredere politieke kader van de Cuba-crisis en het nakende Vietnam-debacle.

De McCarthy's maken vlug nieuwe vrienden, allemaal keurige mensen trouwens, en zelfs met hun ietwat alternatieve overburen, de Froelichs - die vrouw leest Silent Spring, stel je voor, en ze draagt ook nog eens geen korset - blijken ze opperbest overweg te kunnen. Dat er onderhuids iets broeit kom je slechts mondjesmaat te weten. Eerst is er Jack, die door zijn Engelse vriend Simon gecontacteerd wordt om een Duitse ingenieur op te vangen en een tijdje te verbergen. Deze Oskar Fried is een raketspecialist die voor de Sovjet-Unie gewerkt heeft en overgelopen is naar het Westen. Jack voert hem rond in zijn auto, doet boodschappen voor hem en wacht op de komst van de Amerikaan die Fried zal overnemen. Alleen weet deze man dat nog niet wanneer hij in Centralia arriveert. Hem is niet meer verteld dan dat hij als Amerikaans piloot een verdere opleiding krijgt in Canada. Het resultaat van deze geheimzinnige operatie is dat Mimi na een tijdje achterdochtig wordt, Jack van het ene kleine leugentje in de andere uitvlucht vervalt en de sfeer er ten huize McCarthy niet echt op vooruit gaat. Wanneer Jack van zijn overbuurman, die als jood in de ondergrondse rakettenfabriek Dora tijdens de oorlog V2's in elkaar moest steken te horen krijgt dat hij een ouwe nazi gezien heeft en hij beseft dat het om Fried moet gaan, gaat hij zich vragen stellen bij wat hij aan het doen is. Vertwijfeld belt hij Simon op, die hem geruststelt met de perverse boodschap dat er een oorlog aan de gang is en dat alle middelen geoorloofd zijn. Wernher von Braun en Arthur Rudolph, de vaders van de Saturnus-raket, waren immers toch ook SS'ers?

Met de kleine Madeleine gebeurt er iets vergelijkbaars. Zij komt in de klas terecht bij meneer March, een rondbuikige, goedlachse leraar die iedere dag een paar meisjes laat nablijven om 'oefeningen te doen', steeds dezelfden weliswaar, en Madeleine is een van hen. De meisjes moeten dan zo ver mogelijk achterwaarts buigen terwijl March hen tussen zijn knieën bij hun bekken vasthoudt, of hij masseert de spier tussen hun benen zodat ze sterk en stevig wordt, en soms vraagt hij hen zelfs of zij zijn spier - "Hij noemt het zijn spier, maar in feite is het gewoon zijn piemel", merkt een van de meisjes op - willen masseren. Madeleine beseft dat ze er beter niets over zegt tegen haar ouders, maar daardoor moet ze wel redenen verzinnen waarom ze iedere dag te laat thuiskomt. Ook zij verzandt dus in de onwaarheden. Die Koude Oorlog, zo lijkt het wel, was een periode van kleine en grote leugens. Pas helemaal fout loopt het wanneer Claire, het dochtertje van de Amerikaan, over wie Madeleine zegt dat het niet opvalt dat ze geen vrienden heeft aangezien niemand haar eigenlijk graag mag en ook niemand een hekel aan haar heeft, op een dag misbruikt en vermoord aangetroffen wordt. De vijftienjarige Ricky Froelich is in haar buurt gezien op de dag van de moord en hij is ook degene die haar lijk een paar dagen later vindt, dus hij is verdachte nummer één. Als lezer vermoed je meteen dat March de dader is, maar MacDonald zet je hevig aan het twijfelen doordat er allerlei getuigen opduiken die bevestigen dat Ricky een meer dan gezonde belangstelling had voor kleine meisjes en ook nog eens een adoptiekind blijkt te zijn dat ooit in een instelling seksueel misbruikt werd. Ricky heeft echter een alibi. Op het moment van de moord wandelde hij met zijn gehandicapte zusje Elizabeth en de hond Rex langs een grote weg, en daar zag hij een auto passeren waarvan de chauffeur een legerpet ophad en naar hem zwaaide. Herkennen deed hij de man niet, maar deze moet toch gevonden kunnen worden, zo vermoedt iedereen. Omdat die man echter Jack was, op geheime missie naar Fried, houdt deze zich gedeisd, en zorgt hij zo voor de veroordeling van Ricky. De kraaien zullen het zeggen is een bijzonder diepzinnige roman die de gemakkelijke weg van het moraliserende vingertje uit de weg gaat. Jack weet bijvoorbeeld dat wat hij doet moreel niet door de beugel kan, maar hij doet het toch, uit trouw aan zijn vriend en zijn land. MacDonald veroordeelt hem niet, maar ze toont wel hoe hij de rest van zijn leven met zijn schuldvraag zal blijven worstelen.

Heel knap is ook hoe ze parallellen weet te trekken tussen grootschalige, politieke dilemma's en persoonlijke vraagstukken. Het succes van het Apollo-project is gebaseerd op onderzoek uit een ver, vuil verleden, en liefst maakt men daar niet te veel woorden aan vuil. Hetzelfde geldt voor Madeleine. Wanneer ze volwassen is, groeit ze uit tot een gevierde tv-ster. Haar succes als comédienne vloeit echter voort uit haar jeugd in Centralia, en vooral uit het misbruik tijdens de March-periode, en ook zij houdt dit potje liever gedekt. Maar in beide gevallen komt de waarheid na verloop van tijd toch aan het licht.

In een tweede deel schuift MacDonald een paar decennia op in de tijd. Madeleine is nu een clown die haar wonden verbergt achter een lach, maar er uiteindelijk aan onderdoor dreigt te gaan. Ze krijgt te maken met het tijdelijk wegvallen van haar 'schaduw' wanneer haar gezichtsveld om onverklaarbare redenen ingeperkt wordt. Psychosomatisch, velt een oogarts zijn oordeel en hij stuurt haar door naar een psychiater. Het zet haar ertoe aan om persoonlijk af te rekenen met haar verleden, zowel met het geval March als met Ricky, en op haar eigen kleine wijze slaagt ze erin het gedane kwaad onder ogen te zien. "Er is een verschil tussen leren van de geschiedenis en in het verleden blijven steken", zei Jack ooit over de Tweede Wereldoorlog. Madeleine toont uiteindelijk dat ze dit verschil begrepen heeft.

Marnix Verplancke

Dat er onderhuids iets broeit in het keurige, idyllische burgermilieu, kom je slechts mondjesmaat te weten

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234