Donderdag 01/10/2020

Een voorstelling als een uitroepteken

Met Caligula brengt regisseur Mokhallad Rasem een trauma in beeld.

Wanneer is de afstand tot een traumatische gebeurtenis groot genoeg om er kunst van te maken? De Iraakse theatermaker Mokhallad Rasem doet met Caligula een sterke poging om het persoonlijke en collectieve litteken van de Hoessein-dictatuur in beeld te brengen.

Zeven jaar geleden studeerde Rasem met een enscenering van Caligula af aan het conservatorium van Bagdad. Het was meteen de eerste keer in 35 jaar dat Camus' stuk in Irak werd opgevoerd. Onder het regime van Hoessein waren stukken over dictatuur verboden. De 'Antwerpse' Caligula begint met een reconstructie van fragmenten uit de 'Iraakse' versie, waarin militair aangeklede clowns als marionetten in de piste dansen, en in een gracieuze choreografie hun kop op het blok leggen.

Waar de figuur van Hoessein in 2005 nog elke mentale ruimte innam, is in 2012 het verwerkingsproces gaande: zeven jaar afstand in tijd en ruimte hebben ervoor gezorgd dat het mogelijk is om achterom te kijken.

Ook inhoudelijk heeft Rasem ademruimte geschapen. Deze Caligula heeft nauwelijks nog iets te maken met Camus, op een muzikale verwijzing naar de maanzieke keizer (bezwerende score van Jens Maurits en Roeland Luyten) en het centrale gegeven van de dictatuur na. Dat gegeven wordt, zoals in Irakese Geesten, ludiek ingekleed: dit keer neemt het volk deel aan drie 'wedstrijden' (marteling, uithongering, moord) tegen de dictator. Elke wedstrijd wordt voorafgegaan door authentiek beeldmateriaal dat de realiteit bruut binnenbrengt: die huilende mannen, dat dorp vol lijken - dat is écht.

Vormelijk voel je Rasem worstelen met het gevaar van letterlijkheid: zijn surrealistische esthetiek creëert meestal afstand maar af en toe breekt daar een hartstochtelijke nood aan duidelijkheid door, die sommige beelden reduceert tot illustratie. Op zijn best verenigt Rasem herkenbaarheid en vervreemding tot een absurde mengeling van schoonheid en gruwel. Een marteling wordt een verfijnde choreografie, het hongerende Iraakse volk een hilarisch-triestige fanfare van honger en dorst. Dit zijn sterkere beelden dan pakweg het springkasteel dat het paleis van Saddam moet voorstellen. Caligula is een voorstelling die zich vermomt als dubbele punt, maar popelt om een uitroepteken te zijn.

Caligula presenteert zich als rouwarbeid om het verleden. Het is geen onlogische evolutie, dat pas nu dat trauma onder woorden kan gebracht worden. De toeschouwer kijkt even gefascineerd, maar minder betrokken naar die kanonnade aan barokke beelden. Hoe 'aangenaam' mag het verbeelden zijn van een periode waarin zelfs de verbeelding verboden was? Of zoals actrice Jessa Wildemeersch zegt: "Wonderlijk hoe de ellende zichzelf opheft door ze te bekijken door de bril van de kunst." Het blijft de paradox van elke kunst die leed in beeld brengt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234