Maandag 09/12/2019

Een Vlaamse schone tussen de beesten

Ze woont in het woud, tussen harige, bruine wezens die ze bespiedt. Vooral hoe de vrouwtjes elkaar beconcurreren om de aandacht van de mannetjes te winnen, intrigeert haar. Doctor in de wetenschappen Hilde Vervaecke trok naar Kongo en Planckendael om de seksuele competitie tussen vrouwelijke bonobo's te bestuderen. Nu woont ze in de Ardennen tussen de bossen en bestudeert ze verleidingstruukjes van bizonvrouwtjes. 'Niet omdat seksuele competitie tussen vrouwen mij in het echte leven zo bezig houdt', lacht Vervaecke, die een boek over bonobo's schreef. 'Ik heb ook nog vriendinnen.'

Samrée / Eigen berichtgeving

Katrijn Serneels

Fred Flintstone is geen nieuwe man. Het beeld dat we van oermensen hebben - dat ze hun vrouw bij de haren over de grond slepen - dateert uit de jaren '50, toen de zoektocht naar de roots van de mens naar het woud leidde. "Dat was een van de eerste oorzaken waardoor apen niet meer alleen als culinaire delicatesse, maar ook als studieobject beschouwd werden", zegt Vervaecke. "De apen, onze achterneefjes, zouden ons een beeld geven van hoe de mens vroeger leefde. De chimpansee en de baviaan waren van de eerste apensoorten die onderzocht werden. Omdat bij hen de mannetjes dominant waren, ging men ervan uit dat dat bij de oermens ook zo geweest moest zijn. Vandaar het stereotiepe beeld van dat bij de oermensen de man het voor het zeggen had. De ontdekking van de bonobo's, waarbij de vrouwtjes het voor het zeggen hadden, was goed nieuws voor de feministen in de jaren '60 en '70 die op zoek waren naar historische argumenten dat de natuurlijke bestemming van de vrouw niet aan de haard lag. De feministen vonden in apenland een maatschappijmodel waarbij de vrouwen aan de top stonden." Of hoe apen het wapen werden in de strijd tussen Venus en Mars.

Mannen komen van Mars, maar de bonobo's zouden van Venus komen: ze zijn vredelievend en sociaal.

Hilde Vervaecke: "Bonobo's staan bekend als de hippies onder de apen: ze hebben vrije seks, lossen conflicten soms op door elkaar te vlooien en met elkaar te vrijen, hebben sterke sociale netwerken, rang en stand spelen weinig rol, enzovoort. Ook het feit dat de mannetjes niet aan kindermoord doen, is een argument voor de stelling dat een gemeenschap waarin vrouwen aan de top van de ladder staan, vredevoller zijn."

Toch is de bonobo geen John Lennon-aap.

"Niet alleen de mannetjes, ook de vrouwtjes kunnen erg agressief zijn. Er is een geval bekend van een vrouwtje dat de penis van een mannetje bijna heeft afgebeten. Vingerkootjes worden ook wel eens afgebeten door vrouwtjes. En dat de bonobomannetjes de baby's van vrouwtjes niet vlug aanvallen, heeft meer met eigenbelang dan met kinderliefde te maken. Bij andere apensoorten zoals de gorilla's en de chimpansees zijn de mannetjes veel zekerder van hun vaderschap dan bij de bonobo's. Een bonobo die de baby van een vrouwtje zou doden omdat hij vermoedt dat het niet van hem is, heeft veel meer kans om zich te vergissen, want de bonobovrouwtjes paren met verschillende mannetjes en weten hun vruchtbare periode te verbergen: ze zijn altijd wel bereid tot paren. Kindermoord heeft voor de mannetjes dus geen evolutionair voordeel. Wat wel gebeurt, is dat vrouwtjes andere zwangere vrouwtjes op de buik dreigen te kloppen, of zich agressief gedragen tegenover de baby's van andere wijfjes. De feministen hebben de bonobo's voor hun kar gespannen, maar dat verhaal gaat niet op. Het is niet omdat vrouwtjes de baas zijn dat ze lief zijn voor elkaar."

Als ze hun gelijk niet kunnen halen, dan zijn de vrouwtjes lief, als ze het wel kunnen halen, worden ze agressief.

"Ik heb een experiment gedaan waarbij in verschillende groepjes voedsel werd verdeeld. Als er twee vrouwtjes waren en één mannetje, dan werd het mannetje soms op agressieve wijze verjaagd en gebeten. Was er één vrouwtje, omringd door sterke mannetjes, dan stelde het vrouwtje zich lief en seksueel beschikbaar op. Het gaat gewoon om het kiezen van de beste strategie. De situatie bepaalt of vechten of vleien, vlooien en flikflooien een conflict moet oplossen.é

Als wij vrouwen zoals bonobovrouwtjes waren, zouden we maar bitches zijn.

"Een mogelijke verklaring voor hun agressieve en seksuele gedrag ligt in het hogere testosteronniveau van de bonobovrouwtjes, maar dat is nog niet bewezen. Bij mensen is er al wel onderzoek gedaan naar vrouwen met een hoog testosteronniveau: ze hebben meer sekspartners en zijn sneller geneigd tot oppervlakkige seks zonder binding. Ook zouden ze meer agressief en dominant gedrag vertonen, ook een specialiteit van bonobowijfjes. Je hoeft dus geen apin te zijn om agressie te kennen.

"Eigenlijk zijn apen een slecht model om de ware aard van vrouwen, mannen of mensen in het algemeen te verklaren. De aap als model nemen voor de mens is iets waar wetenschappers eind jaren '80 mee gestopt zijn. Apen vertonen geen primitievere versie van menselijk gedrag, ze vertonen ander, soms opvallend gelijkaardig gedrag. Maar ook al doen we hetzelfde, we bedoelen er niet hetzelfde mee. We kunnen door de vergelijking van mensen en apen wel naar de aard van het taalvermogen of indicatoren voor agressie peilen, maar niet naar wat de ware aard van de mens is."

Kunnen apen niet duidelijk maken waar de grens tussen mens en dier ligt?

"Dat is vaak een onduidelijke grens. Taal is bijvoorbeeld niet het juiste antwoord. Ook bonobo's hebben een taalvermogen, alleen is het minder ontwikkeld dan dat van mensen."

Misschien is hun taalvermogen minder ontwikkeld omdat ze meer lichaamstaal gebruiken om te communiceren. Mensen lossen hun conflicten op met praten, bonobo's met paren?

"Dat is een interessante theorie, maar je kunt het niet bewijzen. Zo is er ook een theorie, beschreven door Geoffrey Miller in De parende geest, die zegt dat mensen taal en cultuur ontwikkeld hebben als wapen in de seksuele strijd om de beste partner en om de hoogste sociale status."

Wat je wel kunt verklaren, is waarom mensen zo vaak handgebaren maken als ze praten.

"In onze hersenen zijn verfijnde motorische bewegingen en spraak vlak bij elkaar gesitueerd, in het Brocacentrum. Vandaar dat praten vaak vergezeld gaat van handgebaren."

Bonobo's spreken niet allemaal dezelfde lichaamstaal. Soms is die Chinees voor de anderen.

"Een goed voorbeeld daarvan is het verhaal van Ludwig. Ludwig is een bonobo die in Planckendael opgegroeid is, tot hij op een dag naar de dierentuin van Keulen op vakantie ging. Daar werd hij enthousiast ontvangen door enkele vrouwtjes, alleen had hij dat zelf niet door. De vrouwtjes nodigden hem uit tot seks door hun armen te buigen en hun vingers lokkend te krommen. Maar Ludwig begreep niets van hun avances en droop af. Het was een cultureel gebaar dat hij niet begreep."

Hebben bonobo's dan cultuur?

"Ja, want groepen bonobo's ontwikkelen onafhankelijk van elkaar andere gebaartjes of gewoontes. Dat zijn geen verschillen die een biologische basis hebben, maar een culturele."

Kunnen ze kunst maken?

"Desmond Morris, de auteur van De naakte aap, kwam hier in België de kunst van de bonobo's van Planckendael observeren. Een van onze apen heet nu nog altijd Desmond, naar Desmond Morris. Desmond de bonobo maakte abstracte tekeningen die niet zouden misstaan in een museum. Maar volgens de Belgische kunsthistoricus Thierry Lenain is dat geen kunst omdat bonobo's geen aandacht schenken aan het vlak waarop ze tekenen. Bonobo's tekenen overal, op een steen, in het zand... ze geven er niet om als hun tekening wordt uitgeveegd."

Een echte kunstenaar wil zijn werk voor de eeuwigheid bewaren. Is hun desinteresse voor eeuwige roem een teken dat bonobo's geen besef van de dood hebben?

"Of bonobo's weten dat ze zullen sterven, is een vraag waarop ik het antwoord schuldig moet blijven. Er zijn wel verhalen van Kongolezen die beweren dat ze bonobo's hebben gezien die een dode vriend begraven. Maar daar zijn nooit bewijzen van gevonden. Zelf heb ik één keer gezien hoe een bonobomoeder reageerde op de dood van haar kind. Eerst leek ze niet te beseffen dat de baby dood was. Ze bleef die met zich meenemen, waar ze ook naartoe ging. Maar het hoofdje bonkte op en neer op de grond, iets wat ze met een levende baby nooit zou laten gebeuren. Op een dag liet ze het lijkje gewoon achter, als een levenloze pop. Ze was erg opgelucht en liet zich van plezier op haar buik vallen. Maar of dat wijst op een besef van sterfelijkheid, zou ik niet weten."

Er bestaan dus geen bonobokerkhoven, zoals er olifantenkerkhoven bestaan?

"Nee, maar dat ze geen begrafenisrituelen hebben, betekent niet dat ze zich niet bewust zijn van hun eigen identiteit. Ze hebben een zelfbewustzijn, ze herkennen hun gezicht als het weerspiegeld wordt in het water."

Ze kunnen wel hun dood voorkomen, want ze kennen de geneeskracht van planten.

"Er zijn planten die ze niet eten omwille van hun voedingswaarde of lekkere smaak, maar omwille van hun geneeskundige kracht. Bonobo's slikken colabladeren blaadje per blaadje door omdat het hen van wormen in hun darmen afhelpt. Tegen de oude dag kennen ze ook truukjes: er is een voorbeeld bekend van een bonobo die een houten tak als wandelstok gebruikt omdat zijn botten oud zijn en pijn doen."

Bonobo's zijn misschien minder lief, maar ook minder dom dan ze eruit zien.

"Een te romantisch beeld van apen is voor weinig goed. Het blijven apen. Het heeft weinig zin om menselijke eigenschappen of gevoelens op hen te projecteren."

En de romantiek van vrouwen die apen bestuderen in het woud, is dat ook een illusie?

"Een vrouw in het woud, dat is een beeld dat blijkbaar iets heel avontuurlijks en spannends oproept. Jane Goodall en Dian Fossey hebben er ook veel media-aandacht aan te danken. Al die bekende vrouwen in het woud, dat is misschien ook wat mij ernaartoe gelokt heeft. In zekere zin waren ze wel een rolmodel. Ook in de Antwerpse Zoo wordt het wetenschappelijke onderzoek gecoördineerd door een vrouw, Linda Van Elsacker. Onder haar leiding werd veel van het bonobo-onderzoek dat ik beschreven heb in het boek uitgevoerd. Ik heb ook onder haar vleugels mijn doctoraat gemaakt.

"Maar het observeren zelf, ook als je de seksuele competitie onder vrouwtjes bestudeert, is doorgaans gewoon saai. Als bezoeker blijf je even staan als de dieren bewegen of eten en loop je door als ze liggen te slapen. Als onderzoeker mag je blijven zitten kijken hoe ze slapen, soms uren lang. Een meisje heeft terwijl ze naar de bonobo's stond te kijken zelfs eens een bol ijs laten vallen, recht op mijn notaboekje. Maar in het wild observeren is niet beter dan in de dierentuin. Daar wacht je niet tot er iets interessants te zien is, maar hoop je dat je vandaag de dieren te zien krijgt, voor een uurtje, als je geluk hebt."

Het moment dat het allemaal de moeite waard maakt?

"De eerste dag dat ik als studente bonobo's zat te kijken, werd ik me ervan bewust dat ik ook bekeken en geobserveerd werd. Een van de oudste vrouwelijke bonobo's, Dzeeta, kwam naar me toe en keek me diep in de ogen. Het waren de ogen van een oermoeder, van het wilde. Ze had zo'n diepe, donkere blik, onpeilbaar.

"Ook het besef dat de bonobo's waarnaar ik kijk, waarover ik schrijf, misschien een van de laatste generaties levende bonobo's op deze wereld zijn, maakt me een bevoorrecht toeschouwer. Soms heb ik het gevoel dat ik naar een sneeuwvlok kijk die in mijn hand smelt."

De bonobo's, schalkse apen met menselijke trekjes van Hilde Vervaecke, Davidsfonds Leuven, 176 pagina's, 17,25 euro.

'Een te romantisch beeld van apen is voor weinig goed. Het heeft weinig zin om menselijke eigenschappen of gevoelens op hen te projecteren''Mannen komen van Mars, maar bonobo's komen niet van Venus, hoe sociaal en vredelievend ze ook lijken'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234