Donderdag 13/08/2020

Een verhaal voor de eeuwigheid

FICTIE. In soepele jamben heeft Patrick Lateur een nieuwe vertaling gemaakt van de Odyssee, het verhaal dat nog niets aan betoverende kracht heeft ingeboet.

Al tienduizenden jaren vertellen mensen elkaar verhalen. Dat doen ze niet om wetenswaardigheden uit te wisselen of nieuwe informatie te verspreiden, want de beste verhalen worden steeds herhaald, zodat het verloop ervan bij de meeste toehoorders allang bekend is.

Blijkbaar gaat het om iets anders, de stem van de verteller bijvoorbeeld, de cadans van een vertrouwd ritme, de verfijnde variaties op ingesleten patronen. Zoals we sommige muziekstukken of een dierbaar gedicht iedere keer opnieuw willen horen, laten we ons graag inpakken door een oud verhaal, omdat we er met het klimmen der jaren steeds iets anders in ontdekken.

De Odyssee is zo'n verhaal dat we allemaal kennen, maar waarop we niet uitgekeken raken. Eeuwenlang hadden rondreizende barden vorstenhoven en marktpleinen in hun ban gebracht met episoden uit het leven van Odysseus, totdat in de 8ste eeuw voor Christus een geniale dichter op het idee kwam al die brokstukken in een hechte plot samen te voegen. Gelukkig beschikte Homeros, zoals de dichter traditioneel wordt genoemd, of beschikten zijn leerlingen over het schrift, zodat de magistrale compositie opgetekend kon worden en lezers die voortaan boek voor boek konden indrinken.

Dat er aan dat indrinken nooit een einde is gekomen, moet wel toegeschreven worden aan de betoverende kracht van de afzonderlijke verzen en het onuitputtelijke betekenispotentieel van het verhaal.

Odysseus is een ongrijpbare, niet onverdeeld sympathieke macho die er na tien jaar oorlog voeren nog eens tien jaar over doet om weer thuis te raken. In de eerste helft van de Odyssee worden al die avonturen verteld, gedeeltelijk door de protagonist zelf, die er uiteraard belang bij heeft zijn heldenrol wat aan te dikken. De tweede helft gaat over Odysseus' thuiskomst en de wijze waarop hij korte metten maakt met arrogante kerels die al jaren uit zijn op een huwelijk met Penelopeia, de onbestorven weduwe die nog altijd op haar man wacht. Na het weerzinwekkende bloedbad sluiten de echtelieden elkaar teder in de armen.

In het laatste boek verzoent Odysseus zich met de clans van de vermoorde vrijers, teneinde een uitzichtloze vendetta af te wenden.

Zoals Emilie van Opstall laat zien in haar nawoord bij de vertaling van Patrick Lateur, roept de Odyssee zeer uiteenlopende interpretaties op. Natuurlijk spreken Odysseus' fantastische avonturen tot de verbeelding, toch is het gedicht niet in de eerste plaats een spectaculaire knokfilm of het verslag van een expeditie naar exotische oorden. De sfeer is eerder die van een melancholieke roadmovie, waarin de eenzame, permanent met tegenslag geconfronteerde held steeds weer afscheid neemt van vrienden en betoverende vrouwen.

Wat moderne lezers vooral treft, is de psychologische diepte van de Odyssee. Zonder in te gaan op wat de ongedurige Odysseus, de verlegen Nausikaä, de vamp Kirke, de sensuele Kalypso en de bedachtzame Penelopeia precies denken, tekent Homeros hun handelingen zo subtiel dat hun verdriet, woede en verlangen zich in de lezer nestelen. Odysseus is op zoek naar zichzelf, en pas helemaal aan het slot lijkt hij, na een pijnlijke scène met zijn oude vader, zijn menselijke zwakte, en daarmee zijn sterfelijkheid, te aanvaarden.

Houterige hexameters

De Odyssee is al vele malen vertaald. Een halve eeuw geleden koos M.A. Schwartz voor ritmisch proza, mogelijk als reactie op de fascinerende, maar intussen onleesbaar geworden experimenten met dactylische hexameters van Carel Vosmaer, P.C. Boutens en Aegidius Timmerman.

Ook H.J. de Roy van Zuydewijn publiceerde in de jaren 90 een complete Ilias en Odyssee in kundige, maar houterige hexameters. Deze zesvoeter, in het Grieks een gedragen vierkwartsmaat waarin elke maat met een lange noot begint, is het Nederlands vreemd. Tenzij gehanteerd door een sensitief dichter, ontaardt hij bij ons algauw in een walsje. Een extra nadeel is dat het vers met een beklemtoonde lettergreep moet beginnen, zodat lidwoorden en voorzetsels daar taboe zijn, hetgeen verwrongen constructies oplevert.

Imme Dros herzag haar vertaling in hexameters uit 1991 ingrijpend, maar dat heeft niet geholpen. Dros is een fenomenaal verteller, maar verzen schrijven kan ze niet. Vraag een willekeurige lezer haar tekst voor te lezen, en je zult proza horen.

Patrick Lateur koos, evenals bij zijn veelgeprezen Ilias, voor een soepele jambe, de versmaat van Gorter en Nijhoff.

Hier ziet Penelopeia eindelijk in dat de vreemdeling die haar gasten over de kling heeft gejaagd, haar man is:

Zo sprak hij en de kracht ontzonk zijn vrouw
in hart en knieën, nadat zij de tekens
herkend had die als klaar en duidelijk
bewijs door Odysseus gegeven waren.
Toen weende zij, vloog op hem af en sloeg
haar armen om de hals van Odysseus.

Homeros,Odyssee - Een zwerver komt thuis, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 620 p., 39,99 euro. Uit het Grieks vertaald door Patrick Lateur, met een nawoord van Emilie van Opstall.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234