Zaterdag 21/05/2022

Een vergeten kunstenares opnieuw ontdekt in Leuven

Vrouwelijke kunstenaars hebben het niet gemakkelijk. Neem nu Marthe Donas (1885-1967), zowat de eerste abstracte schilderes in België. Papa Donas plukte het achttienjarige wicht uit de tekenklas van de Antwerpse academie omdat hij het schetsen van naakte modellen een decadente afwijking vond. Dochterlief kreeg een zolderkamertje in het ouderlijk huis. Drie jaar later liep Marthe weg, ze huurde een boerderijtje maar werd ontdekt en moest terugkeren. Ook een tweede poging mislukte. Ze trekt naar Parijs en maakt er kennis met de plaatselijke kunstenaarskliek. Rond 1917 schildert ze haar eerste abstracte en kubistische werken. Het romaneske cliché klopt helemaal: een vader die geen geld meer stuurt, kou, ellende, slecht betaalde baantjes. Donas belandt in het atelier van de Russische beeldhouwer Archipenko in Nice, keert terug naar Montparnasse en exposeert samen met de 'brave' kubisten van Archipenko's groep 'La Section d'Or' (Villon, Brancusi, Gris, Léger, Duchamp, Delaunay). In 1919 introduceert Theo van Doesburg de schilderes in het tijdschrift De Stijl; hij raadt haar aan een schuilnaam te kiezen. Tour Donas, Tour d'Onasky... Alles zou beter zijn dan Marthe Donas, vrouw en kunstenares en dus verdacht. In februari 1920 exposeert ze in de Berlijnse galerie Der Sturm van de beroemde kunsthandelaar Herwarth Walden. Dan keert Donas ziek naar Antwerpen terug; Piet Mondriaan neemt haar Parijse atelier over. Het is uit met de kunst. Een levensgezel met twaalf stielen en dertien ongelukken, verhuizingen, een kind, het huishouden... Meer dan twintig jaar lang raakt Donas geen penseel meer aan. Ook de andere kubisten van haar generatie zijn moegestreden, passé.

Tussen 1949 en 1960 is Donas opnieuw aan de slag. Ze schildert eerst figuratief, met de aloude kubistische truuks van schematisering en synthese. Later zoekt ze de zuivere abstractie op, in reeksen doeken die titels als Intuition of Abstraction dragen. Veertig jaar na haar eerste abstracte schilderij heeft ze de smaak weer te pakken. Het zijn de kleurrijke, vrolijke werken uit deze tweede creatieve periode die vandaag in de Leuvense ABB-galerie te zien zijn. Ongeveer zeventig olieverfschilderijen uit privé-verzamelingen geven een goed overzicht van Donas' productie. De oudste exemplaren zijn het interessantst. Voor de schilderes hoeft het allemaal niet meer zonodig; het revolutionaire vuur uit de jaren twintig is zachtjes opgebrand. Donas vat voortaan vredige, huiselijke scènes in blije en zorgvuldig gekozen kleuren. Haar ventjes lijken wel stripfiguren of kindertekeningen, met driehoekige koppen en gewild naïeve, simpele vormen. La Petite Station is een klein stationnetje 's morgens in de vroegte. Trois petits Rats heeft de vlekkerige, behangselpapier-achtige achtergrond die veel werken uit de vroege jaren vijftig kenmerkt. In Femme à sa toilette volgt het lichaam trouw het kubistische schema dat dertig jaar eerder is ontwikkeld. Een jonge vrouwelijke intellectueel staat wijdbeens en zelfbewust de maat van alle dingen te zijn op L'Existentialiste. Banale voorwerpen als een platenspeler, een pop of een fluitketel krijgen een vriendelijk vervreemdingseffect mee; elementen uit een landschap (rivier, boom, brug) spelen kleuterklas. Langzaam glijden de schilderijen naar de abstractie toe. De sfeer van Tsjechische jeugdboeken of Franse tekenfilms uit de jaren zestig maakt plaats voor in vormen gevatte kleuren die van grote doeken spatten. Na 1958 schildert Donas alleen nog abstract. Haar interessante, bescheiden oeuvre is weer even aan het eindeloze vergeten ontsnapt, één tentoonstelling lang.

Eric Min

Eindeloos vergeten - Marthe Donas 1885-1967 loopt tot 31 maart in de ABB-galerie, hoekgebouw Diestsevest-Diestsestraat in Leuven (vlak bij het station). Open op werkdagen van 9 tot 16 uur, op zaterdag van 14 tot 17 uur. De toegang is gratis. De catalogus kost 150 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234