Maandag 27/01/2020

Een verademing voor het individu

Cultuurfilosoof Kris Pint biedt in De wilde tuin van de verbeelding een alternatief voor wat hij 'de collectieve lichtbak' noemt. Kijk eens helemaal anders naar jezelf, kom in verzet door je verbeelding te gebruiken.

Essay.

Een paar weken geleden was het internationale vrouwendag. Opvallend: de rechten van de vrouw zijn verschoven naar de rechten van een vrouw. Het gaat niet langer over een groep, wel over een individu dat zijn individuele vrijheid opeist, eigen keuzes wil maken. Mooi toch? Het recht om een hoofddoek, een boerkini, monokini, een korte of een lange rok te mogen dragen waar en wanneer men wil. Het recht op een full wax. Het recht om zich te laten besnijden. Slik. Dat laatste past niet in het rijtje, denkt men. Nauwelijks een eeuw geleden eisten vrouwen in Soedan dit 'recht' op, tégen de verordeningen van de Britse koloniale bezetter in.

Het idee van vrije keuze is vandaag de dag meer dan ooit een illusie omdat we met z'n allen in dezelfde lichtbak kijken, met een collectieve verblinding tot gevolg. We denken dat we kiezen, we eisen 'onze' keuzevrijheid luidruchtig op, zeker wanneer we de indruk krijgen dat iemand ons die wil afnemen. We beseffen nauwelijks hoezeer onze keuze op voorhand bepaald is.

Dringend tijd dus om een oud begrip af te stoffen en weer op de voorgrond te plaatsen: aliënatie, vervreemding. Ooit een politieke term, tegenwoordig een psychologisch onderzocht en erkend gegeven (lees Daniel Kahneman, Ons feilbare denken): wat wij denken zélf te willen, wordt voor een flink stuk bepaald door de beelden die onze omgeving dwingend oplegt.

Aliënatie gaat veel verder dan de keuze voor soep, kapsel of kledij. Op de keper beschouwd ben ik een steeds voorlopig product van een continue beïnvloeding waaraan ik onbewust onderworpen word. Niet zo lang geleden was religie daarbij doorslaggevend, vandaag domineert het neoliberale mensbeeld. Religie bood een ontsnapping via biecht en vergiffenis, wij moeten het doen met pillen en een hand over hand toenemende disciplinering (u heeft toch ook al een stappenteller?).

De meest doortrapte list bij de niet-aflatende vervreemding nodigt ons uit om 'onszelf' te worden, om onze unieke individualiteit te laten primeren, ja, om ons 'ware' zelf te ontdekken, via het product of het programma dat toevallig net in de aanbieding is.

De tuin als metafoor

De wilde tuin van de verbeelding, geschreven door cultuurfilosoof Kris Pint, is een bijzonder geslaagd en bijzonder ironisch antwoord op de hedendaagse lichtbak. Ironisch omdat Pint de lezer inderdaad een alternatief aanreikt, terwijl hij in zijn boek aantoont dat alle alternatieven zonder uitzondering ficties zijn. Geslaagd omdat hij de lezer de kans biedt voorbij het nihilisme en cynisme van onze tijd te denken.

Het dient gezegd dat Pint zijn klassiekers kent (Foucault en Barthes, maar ook Freud en Nietzsche, Jung en Lacan). Ik heb nog maar zelden een boek gelezen dat die auteurs zo lichtvoetig weet te combineren met als resultaat bruikbare antwoorden op vragen die ons allemaal aanbelangen.

Door het essay heen gebruikt hij de tuin als metafoor voor onze identiteit. 'Er zijn vele opvattingen en praktijken die onze grond uitputten, nefaste zelfpraktijken die ons als noodzakelijk tuingerief worden aangepraat, ideologische woekerplanten die ons veeleer verstikken dan voeden.'

Het onkruid en zeker de woekerplanten moeten eruit. Maar er is geen oorspronkelijk paradijs waarnaar we als 'nobele wilde' kunnen terugkeren, geen echte, authentieke identiteit of waar 'zelf'. Zijn we dan onherroepelijk veroordeeld tot geconstrueerde en bijgevolg fictieve identiteiten?

Het juiste antwoord op die vraag (ja) heeft vaak een hellend vlak tot gevolg, dat van start gaat met cultuurrelativisme ('Alle culturen zijn gelijkwaardig'), vervolgens verglijdt naar nihilisme ('Niets is waar') en cynisme (vergeet engagement), en uiteindelijk het bedje spreidt voor de zogenaamde échte waarden ('Make America great again').

Voelbaar criterium

Pint biedt een andere oplossing. Onze identiteit mag dan wel een constructie zijn, sommige constructies worden opgetrokken uit giftig en ondeugdelijk materiaal waardoor de instorting onvermijdelijk wordt.

Die komt nooit onaangekondigd, de voortekenen ervan zijn voelbaar in wat onder de fictie ligt, ons lichaam, op voorwaarde dat we het niet volstouwen met afstompende medicijnen. 'Kiezen' voor een besnijdenis is evenzeer een opgedrongen identiteitsbepalende keuze als kiezen voor een minirok. Maar er is wel degelijk een verschil, en het criterium daarvoor is letterlijk voelbaar, in ons lijf.

We zijn een constructie voorzien van een bewustzijn. De auteur heeft het over 'verbeeldingsverzet'. De tuin die wij zijn, kunnen we leegmaken en opnieuw aanplanten via inspiraties die wij bewust kiezen uit onze verbeelding, bij personages (historische, fictieve), bij details die net geen detail zijn omdat ze bij mij iets wakker maken, bij anachronismen die ons duidelijk maken hoe ook de waan van de dag straks lachwekkend zal zijn. Tuinieren is zelfzorg op grond van een bewuste keuze voor de beelden die het best passen bij mijn geschiedenis en mijn lijf in verhouding tot de ander, de anderen.

Dit boekje is ronduit een verademing voor het individu in deze tijden van de collectieve lichtbak.

Paul Verhaeghe is hoogleraar psychologie en psychoanalyse

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234