Woensdag 18/05/2022

'Een van de ergste dingen in kunst is fabrieksmakelij'

Is punk in theater dood? Niet als je het Nederlandse d'Electrique ziet in A Clockwork Orange. Terwijl muziekband The Ex het vaderland verkettert, dreigt Ko van den Bosch met zijn baseballknuppel op de zaal los te gaan. Vanavond eenmalig op Vlaamse bodem.

DOOR WOUTER HILLAERT

BRUSSEL l 'We leven nu in veel gevaarlijker tijden dan toen Burgess zijn roman schreef. Iedereen klopt zich op de borst over normen en waarden, maar solidariteit is het eerste wat valt', zegt regisseuse Ola Mafaalani.

In 2005 werd A Clockwork Orange voor het Over het IJ Festival gecreëerd in een oude havenloods tussen de scheepskranen. Het werd zo'n succes dat er nu een tournee volgt. Die ging vorige week van start in de schouwburg van Alphen aan den Rijn. De sfeer van de onttakelde werf hangt nog altijd in de voorstelling. Er wordt happig met stopverf gekliederd, stoelen gaan eraan en op het einde worden de watersluizen opengezet.

Alex d'Electrique, zoals d'Electrique heette tot Ko van den Bosch twee jaar geleden solo doorging, onderscheidde zich sinds 1980 altijd al door zijn zin voor rotzooi. Het ontpopte zich tot Nederlands rauwste theatergroep en pleitte in zijn manifest voor "regelrechte opwinding, energie en entertainment". Anarchisme en absurdisme gingen voor op 'esthetisme', art brut werd bijna tastbaar. "Alleen dreigde dat op den duur zo voorspelbaar te worden dat ik na onze subsidiehalvering de nood voelde om van koers te veranderen", zegt Van den Bosch over ook de naamshalvering tot d'Electrique. Hij koos per project telkens voor andere partners.

Ironisch genoeg staat hij in A Clockwork Orange net op scène als Alex, de rebel uit Anthony Burgess' roman uit 1962, waarop Stanley Kubrick zijn al even beruchte filmklassieker baseerde. 'Liever een losgeslagen psychopaat dan een braaf burgermannetje', krijgt hij hier als credo mee. Een clochard wordt ineengetrapt, een meisje in bloed omgedoopt. 'Een mens is pas echt mens als hij ook het kwade kan doen.' De zaal blijft niet van verbaal geweld gespaard. Met een eigen turbovertaling van Burgess' Cockneydialect rekt Van den Bosch de miscommunicatie met de correcte klasse maximaal op.

Voor regisseuse Mafaalani, ook Van den Bosch' levensgezellin, draait het om een politiek verzet dat opnieuw erg noodzakelijk is. "Wat Alex aan de kaak stelt, is dat onze maatschappij gebouwd is op de bewering dat wij allemaal goeie mensen zijn. Het kwade is weggeconditioneerd. Je mag geen klap meer uitdelen. Daarom verkeert onze samenleving in een depressie, waarvoor we naar psychologen hollen. Alex is alles wat wij onderdrukken. Hij klaagt aan dat we de pavlovhondjes van geld en geluk zijn geworden, iets wat ook de politiek vaak met leugens in stand houdt. Het is toch gek dat een hele maatschappij dat zomaar accepteert?"

Maar zijn de Alexfiguren van vandaag ook niet de Hans Van Themsches en de schoolschutters in de lijn van Columbine? Tot op welke hoogte is hun geweld verdedigbaar? "Dat is de grote vraag", geeft Mafaalani toe. "Toen Kubricks film uitkwam, volgden een reeks echte verkrachtingen. Daar moet je dus voorzichtig mee zijn. Maar ik wil wel Alex' advocaat spelen. Waarom doe ik anders dat stuk? De oplossing vonden we in een tekst van Nelson Mandela, waarmee Alex zijn rede in de gevangenis afsluit. 'Je moet schijnen, niet krimpen.' Alex doet destructief om iets te kunnen construeren. Net zoals die jongeren in de Parijse banlieues, denk ik. Ze willen respect, in plaats van uitschot genoemd te worden."

Bij d'Electrique wordt A Clockwork Orange vooral een breder pleidooi voor non-conformisme, ook theatraal. De voorstelling switcht in de centrale Beethovenscène naar strip en is eerder een popconcert dan toneel. Punkgroep The Ex geeft ervan langs, om te eindigen met een tirade tegen 'borreltafel' Nederland.

"We kennen elkaar nog vanuit het krakersmilieu van de jaren tachtig", verklaart Van den Bosch de samenwerking. Heimwee naar de punk? Van den Bosch: "De do it yourself-filosofie blijft toch iets om te koesteren. Ik zie die nu bij de jongere generatie veel minder. Iedereen wil meteen de grote podia op en ik geef je op een briefje dat dat niet echt vormend zal blijken voor hun eigen stijl. Een van de ergste dingen in kunst is fabrieksmakelij."

Van den Bosch zegt het vanuit zijn aardige woning aan het Amsterdamse Leidseplein, met uitzicht op de grote stadsschouwburg, waar Mafaalani meermaals regisseerde bij Toneelgroep Amsterdam. Klinkt oproepen tot oproer vanuit de marge dan niet wat vals? Mafaalani pareert. "Ik fungeer perfect in deze maatschappij, maar daar voel ik me niet schuldig over. Dat heeft Ritsaert ten Cate (oprichter van de DasArtsschool, WH) me geleerd: 'Ze luisteren niet naar uitschot, alleen naar gelijken'. Dit is dus waar ik moet zijn: er middenin, om beter te kunnen schelden. Alleen zo kun je blijven raken aan de ziel van kunst: de andere kant tonen."

A Clockwork Orange (JJJJ), vanavond in CC Hasselt, Kunstlaan 5, Hasselt (011/22.99.33). Zie www.ccha.be.

Ko van den Bosch:

De 'do it yourself'-filosofie blijft toch iets om te koesteren. Ik zie die nu bij de jongere generatie veel minder

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234