Donderdag 21/01/2021

Een tempel voor antieke kunst

‘Ons doel is het beste museum ter wereld te worden”, gonst het dezer dagen in Griekse politieke kringen. De socialistische president Károlos Papúlias zal het nieuwe gebouw in hoogst eigen persoon komen inhuldigen en minister van Cultuur Antonis Samaras gewaagt van een museum ‘van symbolen en ideeën.’ Het Acropolismuseum vertegenwoordigt “het begin van een nieuw tijdperk”, zegt hij, en die woorden wegen zwaarder dan het lijkt. Het prestigieuze bouwwerk moet de ultieme expositieruimte voor antieke kunst worden. Het moet voor eens en altijd bewijzen dat ook de Grieken in staat zijn beelden die 2500 jaar geleden zijn gemaakt in de best mogelijke omstandigheden te bewaren. Zo hoopt men er de Britse regering toe over te halen de beroemde Elgin Marbles, een deel van de waardevolle frontonsculpturen die ruim tweehonderd jaar geleden door de Britse ambassadeur Lord Elgin op de Acropolis werden gestolen, aan het land van herkomst terug te geven. “Niet alleen de Grieken willen de beelden terug”, onderstreept Samaras. “Het is de wens van de hele wereld dat de stukken die ooit van elkaar werden gescheiden, worden herenigd. Momenteel zijn er op mondiaal vlak al 25 comités actief die ijveren voor de definitieve teruggave. De Elgin Marbles zijn al 207 jaar in Londen. Hun terugkeer naar Griekenland zou voor al mijn landgenoten een bijzondere gebeurtenis zijn.”

Parthenon

Het Acropolismuseum alludeert in architecturaal opzicht op het Parthenon, de tempel waarvan de bouw in 480 voor onze tijdrekening werd begonnen en die gewijd was aan Athena Parthenos, de beschermgodin van de stad Athene. De tempel vertegenwoordigt een piekmoment in de bouwkunst van de klassieke periode. “Ik heb me inderdaad door het oorspronkelijke gebouw laten inspireren, maar alleen voor de binnenkant van het museum”, onderstreept architect Bernard Tschumi in een gesprek met het Duitse weekblad Der Spiegel. “Het zou van al te veel pretentie getuigen, mocht ik beweren dat mijn gebouw in esthetisch opzicht verwantschap vertoont met de wereldberoemde tempel. Want die is in de Griekse hoofdstad al sinds mensenheugenis een prominente baken. Wel heb ik, zij het op een minimalistische manier, op het oorspronkelijke ontwerp gereageerd. Dat leek me veel zinniger.” Volgens een journalist van de Britse krant The Guardian, die het gebouw van Bernard Tschumi als eerste mocht bezoeken, kom je het museum binnen langs een soort talud, die de natuurlijke helling van de Acropolis imiteert. Op de eerste verdieping vallen beelden uit de pre-Parthenonperiode te bewonderen, voornamelijk uit de zesde eeuw voor Christus. In die periode vormde de Acropolis al het middelpunt van het culturele en religieuze leven in de stad. De tempels die voordien op de heuvel stonden, waren omstreeks 490 voor Christus vernietigd door de Perzische veroveraars en zo’n veertig jaar later begonnen de Atheners, toen op het toppunt van hun macht, met de bouw van het Parthenon. Het was een plek voor godenverering die tegelijk als schatkamer dienst zou doen.De sculpturen van het Parthenon zullen, voor zover ze zich nog in Griekenland bevinden, worden tentoongesteld in een glazen galerij op de bovenverdieping van het Acropolismuseum. Die heeft precies dezelfde dimensies als de oorspronkelijke tempel en is zo gebouwd dat je door de ramen uitkijkt op de legendarische Acropolisheuvel. Ook heeft de architect geprobeerd de buitenste rij metopen (versierde vlakken tussen de trigliefen van een Dorisch fries) van de tempel, waarop mythologische veldslagen waren uitgebeeld, te recreëren.“Ik heb inderdaad dankbaar gebruikgemaakt van het spectaculaire karakter van het omliggende landschap”, geeft Tschumi toe. “En aangezien de bovenverdieping geheel transparant is, zullen de beelden die er worden uitgestald precies op dezelfde manier belicht worden als eeuwen geleden in het Parthenon, namelijk door zonlicht.”In die bovenste galerij worden de klassieke beelden gecombineerd met afgietsels van de reliëfsculpturen die vandaag in het British Museum worden bewaard. Ook de kleinere stukken, momenteel in bezit van het Louvre en diverse andere internationale musea, wil Griekenland graag terug. Het frustreert de autoriteiten aanzienlijk dat sommige gebroken beelden verdeeld zijn over verschillende geografische locaties. Zo is er eentje waarvan de romp zich in Athene en een hand zich in München bevindt. Maar in de eerste plaats gaat de aandacht van de Grieken naar Londen, waar het British Museum zowat de helft van de bewaard gebleven beelden uit het Parthenon onder zijn hoede heeft.

Teruggeven of niet

De controverse rond de Elgin Marbles duurt al meer dan twee eeuwen. De Britse romantische dichter Lord Byron spuwde destijds al zijn gal op Thomas Bruce, Lord Elgin, die van 1799 tot 1803 ambassadeur van Groot-Britannië bij het Ottomaanse Rijk was. Met instemming van de plaatselijke machthebbers verzamelde hij beeldhouwwerken op de Acropolis en liet hij ze, in het begin van de negentiende eeuw, naar zijn vaderland overbrengen. Uit geldgebrek verkocht hij de ‘gestolen’ kunstwerken in 1916 aan de toenmalige Britse regering voor een bedrag van 35.000 pond. Later werden ze overgemaakt aan het British Museum, waar nu de meeste metopen en frontonsculpturen van het Parthenon te zien zijn. Ze behoren er overigens tot de waardevolste stukken uit de collectie.Uit de in het nieuwe Acropolismuseum geëxposeerde items blijkt duidelijk dat bepaalde beelden of reliëfs geheel of gedeeltelijk verloren zijn gegaan. De hamvraag waar experts mee worstelen is dus: welke stukjes zijn nog ergens bewaard gebleven en in welke mate vallen ze weer samen te brengen?De Griekse professor in de archeologie Dimitrios Pandermalis, voorzitter van de Organisatie voor de Bouw van het Nieuwe Acropolismuseum, huldigt de overtuiging dat de beelden uit het Parthenon voor zo’n 85 procent kunnen worden gereconstrueerd wanneer de Britten bereid worden gevonden de Elgin Marbles aan zijn instelling over te dragen. Bij het British Museum wordt dat met klem betwist. En juist door die fundamenteel tegenovergestelde visies, ziet het er niet meteen naar uit dat het eeuwenoude geschil snel zal worden bijgelegd.Dienen de metopen en frontonsculpturen nu wel of niet naar Athene terug te keren? Daar bestaan zeer uitgesproken maar tegenstrijdige opinies over. De voorstanders negeren gemakshalve het feit dat sowieso al een groot deel van de werken definitief verloren zijn gegaan. Onder hen de Zuid-Afrikaanse romanschrijfster en Nobelprijswinnares Nadine Gordimer, die al in 1987 een vurig pleidooi hield voor de repatriëring van de waardevolle stukken. Christopher Hitchens, auteur van het boek The Parthenon Marbles, haalt zelfs het voorbeeld van de Mona Lisa aan om zijn argumenten kracht bij te zetten. “Stel dat het paneel van Leonardo da Vinci’s meesterwerk, pakweg tijdens de napoleontische oorlogen, door kunstdieven in tweeën was gezaagd, en dat de ene helft naderhand in een museum in Kopenhagen en de andere in Lissabon terecht was gekomen. Zou je dan niet willen weten hoe het volledige werk er uit zou zien als beide helften naast elkaar werden gezet?”Tegenstanders beweren dan weer dat Lord Elgin tweehonderd jaar geleden niet meer deed dan verder vernietigen wat al lang in verval was. Veel van de stukken die hij meebracht naar Londen werden niet door hem uit het Parthenon geroofd, maar waren al losgekomen in 1687, toen de Venetianen, onder leiding van Francesco Morosini het Parthenon bestormden en een deel van de tempel, dat door de Turken als kruithuis werd gebruikt, explodeerde. Het bouwwerk veranderde in de voorbije 2.500 jaar overigens regelmatig van functie: het was achtereenvolgens een tempel, een bank, een christelijke kerk, een moskee, een kazerne, een munitieopslagplaats en een ruïne.De voorbije week werd in de Griekse pers het gerucht gevoed dat het British Museum bereid was gevonden de Elgin Marbles tijdelijk aan het Acropolismuseum uit te lenen, op voorwaarde dat de Grieken het Londense instituut als de wettige eigenaar zouden erkennen. “Onaanvaardbaar en dus uitgesloten”, stelt de Griekse minister van Cultuur Antonis Samaras. “Onze regering zal daar nooit mee instemmen. Anders geven we impliciet te kennen dat we de ontvreemding van de beelden acceptabel vinden.”Samaras neemt aan dat het British Museum gewoon de aandacht wil afleiden van het feit dat de komst van het nieuwe museum in Athene de kern van de discussie fundamenteel heeft veranderd. “Maar ook in Groot-Brittannië heeft het grote publiek zich al ten voordele van een teruggave uitgesproken. Het voorstel waarover ik in de kranten lees, beschouw ik wel als een hoopgevend signaal. Misschien ontstaat er bij de Britten nu eindelijk wel enige ruimte voor discussie?”

Werelderfgoed in context

Het ligt er maar aan hoe je het bekijkt. De Griekse regering heeft de Britse koningin en premier Gordon Brown een uitnodigng gestuurd voor de opening van morgen, maar allebei zijn ze toevallig ‘verhinderd’. Ze laten zich onder meer vertegenwordigen door Bonnie Greer, plaatsvervangende voorzitster van de raad van bestuur van het British Museum.Hanah Boulton, woordvoerster van diezelfde culturele instelling, ontkent intussen formeel dat ze de Grieken heeft voorgesteld de Elgin Marbles uit te lenen. Volgens haar heeft het Atheense radiostation Skai, waar ze een gesprek mee had, haar woorden foutief geïnterpreteerd. “Er werden me uitsluitend algemene vragen gesteld”, zegt ze. “Ik heb gesteld dat we altijd bereid zijn een verzoek om uitlening te bekijken, op voorwaarde dat de specifieke werken door de ontlener expliciet als ons eigendom worden erkend. Maar die uitspraak was, uiteraard, louter hypothetisch.”Ook de onverzettelijkheid bij een woordvoerder van het Britse ministerie voor Cultuur, Media en Sport, geciteerd in The Guardian, is opvallend. “Noch het British Museum, noch de regering vinden dat de Elgin Marbles aan Griekenland terug moeten worden gegeven. Je kunt ze gratis komen bekijken in een museum dat jaarlijks meer bezoekers over de vloer krijgt dan welk ander museum ter wereld ook, en waar ze in perfecte klimatologische omstandigheden worden bewaard. Bovendien worden ze gepresenteerd in een wereldcontext, die toelaat ze te vergelijken met waardevolle stukken uit andere beschavingen.“Als je de overtuiging deelt dat onze collectie belangrijk werelderfgoed omvat, dan wordt de vraag naar hoe ze is verworven sowieso irrelevant”, vindt Boulton.Ian Jenkins, een topexpert op het gebied van beelden uit de klassieke Rome en Athene, stelt het zo: “In een Grieks museum kunnen de Elgin Marbles gezien worden als een onderdeel van de geschiedenis van Athene en de Acropolis, maar in Londen tonen we ze als een onderdeel van de wereldgeschiedenis.”Professor Mary Beard, classiciste aan de universiteit van Cambridge, oordeelt dat het huidige debat, waarover ze zelf geen stelling wenst in te nemen, vragen oproept over hoe we vandaag omgaan met het culturele erfgoed in een geglobaliserde wereld.” Kunnen monumenten zoals het Parthenon en al zijn onderdelen wel het exclusieve eigendom zijn van één enkele natie? Dat levert stof tot nadenken.”Even terug naar het Acropolismuseum in Athene. Hoe reëel is de kans nu eigenlijk dat het British Museum alsnog vrijwillig afstand doet van de betwiste kunstschatten? “Ik weet niet wanneer precies, maar ik ben er van overtuigd dat het vroeg of laat zal gebeuren”, zegt architect Bernard Tschumi. “Tot dusver was het belangrijkste argument om de Elgin Marbles in Londen te houden: Athene beschikt niet over een geschikte plek om die beelden in de best mogelijke omstandigheden te bewaren. Die stelling is inmiddels achterhaald. Ik begrijp perfect waarom de Grieken hun erfgoed terug willen. Want zo’n klassiek beeldhouwwerk, waarvan het hoofd zich in Athene, de romp zich in Londen en de voeten zich in Parijs bevinden, dat is toch te gek voor woorden? Geloof me vrij: op termijn is dit een onhoudbare situatie.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234