Zondag 01/11/2020

België

"Een surrealistisch landje": waarom buitenlanders niet voorbij de Belgische clichés geraken

Als we toeristen overstelpen met frieten, hoeft het niet te verbazen dat ons land over de grenzen heen vooral daarom bekend staat.Beeld Photo News

"De kwartfinale, daar stopt het." De bescheidenheid van de Belgische supporters wordt in de New York Times uitgelegd aan de hand van een clichématige denkoefening: koloniaal verleden, taalgrens, regeringskluwen, enzovoort. Zijn we werkelijk te definiëren aan de hand van een simpel lijstje?

"Mja, wellicht was het een stuk verfijnder geweest als ik over Engeland had geschreven. Logisch toch, het is mijn eigen land", zegt de Britse journalist David Winner. In een WK-reeks van de New York Times over de kruisbestuiving tussen politiek, cultuur en voetbal mocht hij de Rode Duivels verslaan. "Van op een afstand intrigeert het me enorm: jullie hebben zo'n goede ploeg, en toch is er die grote afwezigheid van geloof in jullie winstkansen."

Die afwezigheid legt hij uit aan de hand van een kroniek van clichés: de bescheiden Belgen nemen zichzelf niet te serieus, zijn nederige kinderen van het koloniale verleden, gespleten door de tweetalenstrijd en doorwrongen van het ingewikkelde politieke systeem. Chauvinisme en (Belgisch) nationalisme is ons vreemd en in tegenstelling tot de noorderburen (de specialiteit van Winner) zijn we gewend aan de positie van underdog. Conclusie? We weten simpelweg niet om te gaan met deze winnaarsstatus op het wereldtoneel. En ergens op het einde nog een woordspeling over surrealisme. 

"Ceci n'est pas une bonne analyse'" denk je als Belg dan vooral. Want valt ons gevoel wel echt te reduceren tot zo'n veralgemenend lijstje? Nog een geluk dat pralines en wafels weinig met voetbal te maken hebben, of ze waren ook vermeld.

Overlevingsstrategie

"Ik was eigenlijk best tevreden over het stuk", reageert Winner nogal verrast op de feedback. De reden: "Al die zaken werden namelijk aangehaald door de Belgen waarmee ik sprak." De bescheidenheid van de Belgen haalde hij zelfs uit een oude speech van koning Albert II. De clichés hebben we dus niet aan Wikipedia te danken, maar aan onszelf. Typisch.

Maar ook buitenlanders die al lang in België wonen, weten vaak niet voorbij de clichés te treden. Zo verscheen onlangs een opiniestuk van de Britse Brusselaar Emma Beddington in The Guardian, waarin ze de reputatie van de Belg verdedigde (John Cleese had het na een optreden in Hasselt over "luie, bierdrinkende pseudo-Franse rotzakken"). Beddington, die trouwens de blog Belgian Waffling onderhoudt, deed dat met een rits positieve clichés over frietkotcultuur en wielergekte. En oh ja: "Ze zijn al veel langer bezig met surrealisme dan Monty Python."

Waar komt dat clichédenken toch vandaan? "Het enige zinvolle wat je daarover kan zeggen is dat het een soort overlevingsstrategie is, om snel een oordeel te vellen of een situatie te voorspellen", zegt socioloog Mark Elchardus (VUB). Onderzoek van zijn hand uit 2011 toonde ook al dat Vlamingen en Walen heel clichématig over elkaar denken. "Vaak zijn die clichés gewoon terecht. Mochten we geen bevestiging krijgen, zouden die beelden niet volharden." 

Lees: als we toeristen in Brussel overstelpen met bier, frieten, wafels en chocolade, hoeft het niet te verbazen dat ons land over de grenzen heen bekend staat om dat culinaire kwartetje.

Betekenisinflatie

De definitie toont ook aan hoe contextgebonden een cliché is. "Het is een menselijke expressievorm die zijn oorspronkelijke, vaak pittige en ingenieuze betekenis heeft verloren doordat het steeds weer wordt gebruikt. Het lijdt aan betekenisinflatie", zo omschrijft de Nederlandse socioloog Anton Zijderveld het in zijn boek Over clichés. Die inflatie hoeft zich niet overal voor te doen. 

"Ik schrijf voor mijn publiek, en de meesten onder hen weten niet eens waar België ligt op de wereldkaart", geeft Winner aan. "Dan kun je geen gedetailleerde uiteenzetting verwachten." De taalgrens voelt dan misschien aan als een luie, clichématige verwijzing, voor een inwoner van New York komt het wellicht voor de eerste keer op de radar. 

"Het is gewoon een manier om een bepaalde samenleving behapbaar te maken", besluit Elchardus. "Trouwens, die stereotiepe identiteit meten we ons in veel gevallen ook zelf aan." Met minder bescheidenheid en meer geloof in de Rode Duivels, was dat artikel er misschien nooit gekomen. 

Lees hier het artikel van David Winner over België.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234