Vrijdag 02/12/2022

Een stukje onverteerde biefstuk

Verrassende roman van Wayne Johnston

Wayne Johnston

De goddelijke Ryans

Uit het Engels vertaald door Marianne Gossije

De Geus, Breda, 2001, 269 p., 725 frank.

Wayne Johnston is in onze contreien vooral bekend door zijn roman Kolonie van onvervulde dromen, het oersaaie, om mij totaal onbekende redenen voor zeven Canadese literaire prijzen genomineerde levensverhaal van de eerste en enige grote politicus die Newfoundland ooit heeft voortgebracht. Het was een boek waar je alleen door zijn omvang moeilijk omheen kon, want verder was het alleen maar te vergelijken met een flinke buis slaaptabletten. Van dezelfde auteur is nu het elf jaar oude De Goddelijke Ryans vertaald, en dan denk ik: waarom hebben ze dit niet eerder op ons losgelaten. Zo dof en voorspelbaar Kolonie was, zo sprankelend en verrassend is deze roman. En meteen is me ook duidelijk waarom Wayne Johnston samen met Joan Clark en Alistair MacLeod Newfoundlands hoop in bange dagen wordt genoemd.

De goddelijke Ryans wordt verteld vanuit het standpunt van de negenjarige Draper Doyle. Zijn vader is net overleden en samen met zijn moeder en zijn drie jaar oudere zus Mary is hij bij zijn tante Phil ingetrokken, ook al een weduwe en iemand die dit ziet als een roeping. Voor de rest van haar leven gaat ze in het zwart gekleed, zo weet ze nu al. De Ryans zijn een eerbiedwaardig katholiek geslacht in de Newfoundlandse hoofdstad St. Johns. Ooit was de hele hoofdstraat van hen, maar beetje bij beetje hebben ze die moeten verkopen om de verlieslatende Daily Chronicle op de been te houden, een dagblad dat zowat het midden houdt tussen het parochieblad en Dag Allemaal. Toen Donald Ryan, de vader van Draper Doyle, stierf was hij er de hoofdredacteur van. Wayne Johnston betoont zich in deze roman een schrijver die het vooral van beelden moet hebben, en soms weet hij die bijzonder goed te treffen. Hoe zou hij Donald immers beter en compacter kunnen beschrijven dan aan de hand van het dubbele fotokadertje dat op de schoorsteenmantel van tante Phil staat. Aan de ene kant de jonge Donald als krantenjongen; aan de andere de vijftien jaar oudere, als hoofdredacteur. Het is het verhaal van een selfmade man, maar er wordt wel een fijne kanttekening bij gemaakt: "Op beide foto's lachte mijn vader; de jongen en de man leken naar elkaar te lachen, maar op de tweede foto lachte hij alsof hij de grap al kende, alsof hij zichzelf al op de schoorsteenmantel zag staan, samen met zijn jongere ik, de krantenjongen."

Vooral het religieuze aspect van de Daily Chronicle is voor de familie belangrijk. Aan de dis zitten dan ook steeds een paar geestelijken: pater Seymour en zuster Louise, wat het buitenbeentje van de familie, oom Reginald, ertoe verleidt te beweren dat de laatste familiereünie van de Ryans bij de rest van de wereld bekendstond als het Tweede Vaticaans Concilie. Deze Reginald is Draper Doyles steun en toeverlaat. Iedere keer opnieuw schiet hij de jongen ter hulp wanneer deze door zijn oom of tantes bedreigd wordt en met een paar kwinkslagen snoert hij hen vervolgens de mond. Van beroep is hij begrafenisondernemer, maar het bloed kruipt blijkbaar waar het niet gaan kan en zijn dagelijkse ernst compenseert hij tijdens zijn vrije tijd met een overvloedig aantal bijzonder grappige oneliners en ironische oprispingen.

Het leven van een negenjarige halve wees gaat niet over rozen, zo lezen we, want Draper Doyle blijkt te lijden aan waanvoorstellingen. Net zoals Hamlet ziet hij zo nu en dan zijn dode vader, maar in tegenstelling dan weer tot die ouwe Deen, zegt deze niets. Het enige wat hij doet is een ijshockeypuck de lucht in gooien of deze van dichtbij bekijken. De jongen vertelt dit in huiselijke kring en wordt er hevig om berispt. Alleen oom Reginald heeft begrip voor hem en neemt hem vervolgens in psychoöralyse, wat, zoals hij het zelf zegt, zoiets is als psychoanalyse, maar dan waanzinnig veel grappiger. Samen hebben ze het over wat er zoal door het hoofd van Draper Doyle spookt, en dat is nogal wat. Vooreerst is er natuurlijk ijshockey, naast godsdienst het enige waar de Ryan-familie in zijn geheel oog heeft, en de ontluikende seksualiteit van de negenjarige, die gestalte krijgt in de Mamary-figuur die hem zowat eens per week 's nachts bezoekt. Draper Doyle heeft ooit de borsten van zijn moeder gezien en het schaamhaar van zijn zus. Mamary is een samentrekking van deze twee: een naakte vrouw met over haar buik een grote streep, daar waar moeder en dochter aan elkaar gezet zijn. Het resultaat van zo'n nachtelijk bezoek is keer voor keer een natte slip.

Wat deze roman nu zo bijzonder maakt, is niet alleen dat hij door een jongen en niet door een meisje verteld wordt. Met vrouwelijke ontwikkelingsromans leggen we zo stilaan de straten, terwijl mannelijke heel zeldzaam zijn. Maar ook de verteltoon, in dit genre normaal nogal pessimistisch, over verwaarlozing en mishandeling, springt er tussenuit. Zonder meteen te willen beweren dat Johnston een soort Canadese Ernest Claes is - gelukkig maar trouwens - weet hij toch goed de kwajongensstreken van een negenjarige te vatten. Maar dat kan hem er niet toe verleiden luchtig te blijven. Onder Draper Doyles verhaal steekt immers wel degelijk een serieuze bekommernis, alleen ligt die er niet vingerdik op. Hoe bar de omstandigheden ook worden, De goddelijke Ryans verliest nooit zijn opgewekte toon. Lachen, zo beweert oom Reginald, is een remedie tegen zowat alle kwalen. Mooi is bijvoorbeeld de manier waarop Reginald en zijn neef Dickens' A Christmas Carol naspelen. "Zeg neef, als je zo walgelijk vrolijk blijft, maak ik pudding van je pruimen", roept de man op een bepaald moment uit, en hij vergeet nooit de link tussen literatuur en realiteit. Zag ook Scrooge immers geen geesten, en had hij er geen plausibele verklaring voor? Natuurlijk! Doe zoals die man, raadt Reginald zijn neefje aan, doe de verschijning van je vader af als een stukje onverteerde biefstuk.

Marnix Verplancke

Wayne Johnston weet goed de kwajongensstreken van een negenjarige te vatten

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234