Donderdag 13/08/2020

Angoulême

Een stripfestival was nog nooit zo gevaarlijk

Brecht Evens signeert in Angoulême. De tekenaar greep mmmet 'Panter' naast de prijs voor het beste album.Beeld PHOTO_NEWS

Op het festival van Angoulême, dat zo'n 200.000 bezoekers trok, was Charlie Hebdo overal. Maar ook België was flink vertegenwoordigd, al wonnen we geen prijzen: Hermann verzilverde zijn nominatie voor de Grote Prijs niet, en Brecht Evens greep net naast de prijs voor beste album.

Met zeventien waren ze. Zeventien slachtoffers van de terroristische aanval op en rond de kantoren van Charlie Hebdo en de joodse supermarkt in Parijs. Hun namen prijken op een groot, sober vormgegeven bord op de gevel van het stadhuis. Charb, hoofdredacteur van het satirische blad, voert de lijst aan, gevolgd door Wolinski. In 2005 kreeg hij hier, in deze stad, de Grote Prijs van Angoulême. Op dezelfde gevel hangt even verderop een paneel van dezelfde grootte, met daarop het logo van het festival: een zwarte kat met een sneeuwwitte kop. Het papieren dier houdt voor de gelegenheid een bord omhoog met daarop de inmiddels bekende slogan 'Je suis Charlie'. Kan tellen als statement.

Van censuur of angst was de afgelopen dagen in Angoulême geen sprake. Alle permanent aangebrachte verkiezingspanelen in de binnenstad werden beplakt met oude Charlie Hebdo-covers. Of daar nu een halfnaakte vrouw op stond die gretig naar haar blote kont wees of een klein geschapen naakte Fransman met baret met daarboven de tekst 'Les racistes ont des petites bites'. Alles kon en mocht. Behalve dan de profeet tonen. Die werd uit het straatbeeld gehouden. Zelfcensuur? Een beetje, gaf de organisatie toe. Een keuze van de curatoren, klonk het.

De stadsbewoners, die als vanouds heel erg betrokken worden bij dit evenement, trokken zich daarentegen niets van aan. Zelfs de reisagent pal tegenover het stadhuis wisselde voor even zijn in de vitrine opgestelde dromerige promofoto's van stranden en palmbomen in voor oude Charlie Hebdo-covers, allen voorzien van een rouwbandje. In menige etalage van krantenwinkel, bakker of zelfs apotheek hing de recente Mohammed-cover van het satirische magazine te blinken. Net als op de grote Charlie-expositie in het stripmuseum, waar honderden oude, zelfs wat beduimelde covers geëxposeerd waren. Veel profeten hier. Heel veel. Hier gold ze niet, de zelfcensuur. Geen mens die er aanstoot aan nam, al viel op dat de directe omgeving naar het museum nog meer politieagenten telde, terwijl in de hele stad weliswaar richtingaanwijzers naar de verschillende exposities leidden, maar geen enkele naar de Charlie-expo. "Terroristen met een slechte oriëntatie zullen hun dagje niet hebben", grapte iemand in de perszaal.

Wat dat voor gevolgen heeft voor het blad zelf? Op vraag van de Charlie-redactie werden twee houten kramen geplaatst waarin getracht werd abonnementen op het blad te verkopen. Zondag om 16 uur stond de teller op zo'n 250 abonnementen. "En daar zitten heel wat tweejaarlijkse abonnementen tussen", wist een blije verkoper.

Place Charlie

Tegenover die extreme openheid stond een ongeziene politiemacht. Het straatbeeld in de stripstad werd de afgelopen dagen gedomineerd door zwaarbewapende en met kogelvrije vesten uitgeruste militairen en politieagenten. Een aan elk gebouw, elke tent, stonden ook securitymensen. Rugzakken werden doorzocht, bezoekers werd gevraagd om met armen en benen wijdbeens te gaan staan om gefouilleerd te worden met metaaldetectors - tot kinderen toe. Gevolg: ellenlange rijen van ongeduldige maar begripvolle bezoekers. "Dat is ongezien op dit festival", zegt Marie Noëlle Bas, de rechterhand van festivaldirecteur Franck Bondoux vanuit de festivalburelen op de rue Hergé, waar elke bezoeker ook een veiligheidsagent op zijn pad vindt. Zomaar ergens binnen en buiten lopen? Dat is voorbij, klinkt het hier.

Marie Noëlle Bas haalt de schouders op. Beter zo, zegt ze.

Tot verbazing van velen gaf het gemeentebestuur geen krimp toen de organisatie besloot om Charlie Hebdo zo prominent in de kijker te zetten. "Na de moorden was iedereen zo geschokt dat zelfs rechtse burgemeesters plots Charlie waren. De mars van vier miljoen mensen in Parijs heeft echt iedereen anders doen denken. De nationale en lokale overheid is zich bewust van de dreiging, maar vond dat het evenement moest doorgaan."

Op zondag om 11 uur knipte de burgemeester van Angoulême ergens in de binnenstad een lintje door en werd het naambord Place Charlie aangebracht op een gevel. President François Hollande kwam, ondanks de hardnekkige geruchten, niet. Hij stuurde dit weekend zijn minister van Cultuur.

Er zat behoorlijk weinig speling tussen de Parijse aanslagen en de opening van het festival. Weinig tijd dus om het festivalprogramma om te gooien ten voordele van Charlie Hebdo, blikt Marie Noëlle Bas terug. "Maar een dag na de aanslag beslisten we al dat we in actie moesten komen. Kijk, de meeste stripauteurs en cartoonisten leven en werken vaak in isolement achter hun tekentafel. Maar één keer per jaar verzamelen ze hier, ontmoeten ze hun collega's en komen de tongen los. We moesten dus een stem laten horen. Zes dagen na de aanslag zaten we aan tafel met enkele redactieleden van Charlie Hebdo. Zij waren in de wolken toen we besloten een expo over hun blad te organiseren en de stad vol oude cover te beplakken. beplakken. We moeten het publiek onderwijzen dat wij hier vrije meningsuiting kennen, zeiden ze. Dat vonden wij ook."

De expo 'Une Histoire de Charlie Hebdo' in Angoulême.Beeld AFP

Relletjes

Later werd ook beslist de Grand Prix Special uit te reiken, een nieuwe prijs die dit jaar naar de vijf vermoorde Charlie Hebdo-cartoonisten gaat, maar vanaf volgend jaar steeds aan andere tekenende slachtoffers van de vrije meningsuiting wordt gegeven. "Ja, dat is politiek, en het stripfestival heeft nooit eerder politieke statements ingenomen. Maar dat is voorbij. Over de hele wereld worden tekenaars en cartoonisten vermoord, opgesloten of gemarteld. Met deze prijs willen we de aandacht op hen vestigen."

Die uitreiking zorgde donderdagavond al voor een opstootje. Auteur en redacteur Jean-Christophe Menu, bevriend met talloze (vermoorde) Charlie Hebdo-auteurs, haalde op het podium hard uit. Hij hekelde het feit dat men de klokken van de Notre Dame had laten luiden voor de extreem antiklerikale Charlie-auteurs, beschimpte de burgemeester van Angoulême omdat die hekken had laten plaatsen op bankjes waarop daklozen sliepen en meende dat iedereen pas Charlie kon zijn "wanneer ik samen met Hollande scheldbrieven naar multinationals kan sturen om hen te verwijten dat ze onze planeet naar de kloten helpen".

Marie Noëlle Bas: "Hij is een beetje een rebel en wilde sowieso wat show verkopen voor de aanwezige pers. Maar tegelijkertijd wist hij niet hoe hij met zijn gevoelens moest omgaan. Daarom schreeuwde hij. Maar goed, in het licht van de voorbije gebeurtenissen kun je dat niemand kwalijk nemen."

Er was toch nog een politiek relletje. De participatie van een van de hoofdsponsors, het Israëlische Sodastream, werd vorig jaar al door verschillende auteurs afgeschoten omdat het bedrijf in bezet Palestijns gebied zijn fabriek had opgetrokken. Onder anderen Joe Sacco en Tardi, geen kleine jongens, lieten verstaan niet meer te komen als de deal ook dit jaar zou doorgaan. Sodastream was er nog steeds, maar met de belofte dat de fabriek van bezet gebied naar de woestijn zou gaan. "Tja, voor een stuk hebben ze gelijk. We bekijken dit, maar moeten natuurlijk ook wel een festival financieel kunnen bolwerken", klonk het.

Hoewel de 42ste editie van het festival overschaduwd werd door de gebeurtenissen van 7 januari, moest entertainment uiteraard de kerntaak blijven. Bill Watterson, de maker van Calvin & Hobbes, ontving vorig jaar de Grand Prix, met als resultaat een grote Watterson-expo. Hij maakte de affiche voor deze editie - een humoristische strippagina over een man die per se zijn krantencartoon wil lezen, maar daarvoor uiteindelijk in de cel belandt. Uniek, want de man had al sinds 1995 niets meer gepubliceerd. De overige expo's illustreerden hoe internationaal dit festival is: eentje rond de Japans-Franse Jirô Taniguchi, de Amerikaanse superheldtekenaar Jack Kirby of de Finse tekenares Tove Jansson, die met haar Moomins de kleinsten kon betoveren.

Voor het eerst ging ook de Grand Prix naar een manga-auteur. Katsuhiro Otomo schoot donderdag al de hoofdvogel af, hoewel hij al jaren geleden de strip (Akira, uit 1982) voor de regisseursstoel verruilde (Akira, Steamboy). Nochtans waren de bookmakers optimistischer over de twee andere genomineerden: de Brit Alan Moore en de Belg Hermann (Jeremiah). Met die laatste nominatie stond het aandeel van de Belgen op deze editie hoog aangeschreven. Brecht Evens dong met Panter mee voor het beste album, maar kon die nominatie niet verzilveren.

Het Vlaams Fonds voor de Letteren mocht wel rekenen op heel wat buitenlandse belangstelling voor Vlaamse graphic novels. De oudere generatie Vlaamse stripauteurs heeft moeite met de VFL-werking, maar de jonge generatie, hun doelpubliek, vaart er wel bij. In de Foreign Rights-tent telde VFL-grants-manager Els Aerts zaterdag al 35 afspraken met een tiental landen, van de VS tot Servië en Egypte. "Samen met enkele Scandinavische landen en Nederland zijn we een van de weinige overheidsorganen die zo'n politiek voeren. In 2007 was ik hier een eerste keer. Toen trok ik met een valies vol boeken langs de uitgevers en kon ik één buitenlandse uitgever interesseren. Sindsdien hebben we 86 Vlaamse graphic novels kunnen slijten."

De Belgische tekenaar Nix presenteerde in Angoulême een stoute Kinky & Cosy-expo. De Franse pers was eensgezind: magnifique.Beeld PHOTO_NEWS

Denken voor anderen

Er was ook nog Nix, de Vlaamse ster aan het festivalfirmament. Hij stelde de meest interactieve expo samen, Kinky & Cosy Experience. Bezoekers liepen daarin van studio naar studio waar de geanimeerde, brutale stripmeisjes Kinky en Cosy hen hun hoofd in wastrommels deed steken of antwoorden liet geven op ridicule vragen. Wie zich niet gedroeg, kon het in Guantánamo gaan uitleggen, zo stipuleerde een bordje. Zowel kinderen als volwassenen lieten het zich weggevallen. De Franse pers sprak zich lovend uit. Sublime. Magnifique.

De expo, betaald door Le Lombard, het Vlaams Fonds voor de Letteren en Angoulême, kostte zo'n 100.000 euro, zegt Nix, die hier al jaren mag rekenen op heel wat bijval. "Het moest een expo voor kinderen worden, vond ik. Volwassenenmoppen hebben we voor een keer verwijderd." Hij was het voorbije weekend dé uitgelezen figuur om over cartoons en hun toekomst te spreken. Hij ziet het eerder somber in. "De politici hebben zich gehaast om de aanslag te recupereren, maar ook zij kunnen niet anders dan onder de indruk zijn van de manier waarop de bevolking haar stem heeft laten horen. Goed zo, maar of de cartoon op zich er beter van wordt?

"Vier jaar geleden censureerde Quest France, de grootste krant van Frankrijk, een mop van me waarin Kinky en Cosy zonder er erg in te hebben hondenvoer kochten op vakantie in het buitenland. Totaal onschuldig, maar omdat ik het had gesitueerd in Noord-Afrika, moest ze verwijderd worden. Hun argument: we willen niet dat moslims denken dat wij denken dat ze hondenvoer eten. Ja, zeg, als je al gaat denken voor anderen... De president van de overkoepelende moslimorganisaties van België overwoog naar aanleiding van een grap jaren geleden zelfs om me voor de rechter te brengen op schending van de wet op xenofobie. In lezersbrieven in Le Soir werd ik een racist genoemd. Gelukkig namen collega's van Spirou het voor me op en waaide de storm over, maar ik was daar écht niet goed van. Vreselijk gevoel.

"Nu lijkt het wat veranderd. Men is het er over eens dat er, ook in cartoons, een recht op vrije meningsuiting is. Maar ik vrees dat eenmaal de storm is gaan liggen, hoofdredacties nog veel voorzichtiger gaan zijn."

www.bdangouleme.com

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234