Woensdag 12/05/2021

Een stijlvolle dissectie van de liefde

Een nieuwe lading pareltjes uit de Franse literatuur

Marcelle Sauvageot

Commentaar

Oorspronkelijke titel: Commentaire

Vertaald door Martin de Haan, nawoord Rokus Hofstede

Voetnoot, Amsterdam, 84 p., 9 euro.

Marguerite Duras

Nachtschip Night

Oorspronkelijke titel: Le Navire Night

Vertaald door Rokus Hofstede, nawoord Jan Pieter van der Sterre

Voetnoot, Amsterdam, 64 p., 8 euro.

Madame de La Fayette

De gravin van Tende

Oorspronkelijke titel: La Comtesse de Tende, Vertaald door Jan Pieter van der Sterre, nawoord Martin de Haan

Voetnoot, Amsterdam, 44 p., 7 euro.

Het moet zowat het beste idee zijn dat iemand ooit had om de Franse literatuur los te laten op onze stilaan eentalig geworden volksgenoten: handzame, zwierig vertaalde boekjes met minder bekend werk van auteurs die ertoe doen. Het vijfde trio Perlouses van uitgeverij Voetnoot is een wat apart aperitiefhapje. De dames Sauvageot, Duras en de La Fayette leggen de liefde op de snijtafel voor een ongenadig bittere maar zuivere autopsie.

Door Eric Min

Van de drie schrijfsters is Marcelle Sauvageot (1900-1934) in ons taalgebied allicht de grootste ontdekking. Met het zestig bladzijden tellende Commentaar heeft Martin de Haan meteen haar volledige oeuvre vertaald: tuberculose maakte een einde aan het leven van de prille schrijfster voor het goed en wel was begonnen. Het boekje verscheen een paar maanden voor Sauvageots dood in een oplage van 163 exemplaren en bereikte pas in 2004 een cultstatus en een oplagecijfer met vijf nullen. Het is de existentieel geladen hartenkreet van een zieke vrouw die door haar minnaar werd verlaten, "een bijzondere verknoping van verhaal en journaal, novelle en egodocument" zoals Rokus Hofstede het in zijn nawoord treffend samenvat. Sauvageot schreef Commentaire in 1929 in het sanatorium van Hauteville bij Lyon, waar zij behandeld werd voor pleuritis. "Wie schrijft, leeft niet", meldde zij dat jaar in een brief aan haar vriend de literatuurcriticus Jean Mouton, "en ik zou liever hebben geleefd. Schrijven is verzaken aan het leven. Als ik niet ziek was, zou ik niet schrijven; ik schrijf om mijn geest te genezen van de verdrietige gedachten die ik in me meedraag. Het is een bevrijding."

Als Mouton inderdaad de in het zwart geklede jongeman is die Sauvageot in haar relaas 'Ventje' heeft genoemd en die door de ik-figuur uit haar leven wordt weggesneden, verslikte hij zich allicht in zijn ochtendlijke croissant. Dat zijn vriendin ongenadig uit de hoek kon komen, kunnen we nalezen op elke bladzijde van Commentaar. Paul Claudel vond de tekst "zo bitter, zo zuiver, zo nobel, zo lucide, zo elegant, zo streng en zo hoogstaand (...) in zijn desolate verscheurdheid", en dat klopt perfect. Zelden werd de pijn van het zijn in genadelozer zinnen gevat; ze zijn van een minerale, strenge schoonheid die ons naar adem doet happen. Al wie ooit een geliefde heeft verraden en verlaten, hoort dit messcherpe commentaar als een steen in het gezicht te krijgen.

Hofstede typeert Sauvageots ironische luciditeit terecht als "een vastberaden ontreddering". De ik-figuur, tevens schrijfster, is ziek en uitgeput. Misschien doemen alleen dan heldere gedachten op waarin geen plaats meer is voor zelfbeklag. Af en toe wordt een romantische volzin in de kiem gesmoord, gedemonteerd als een auto voor de sloop. Wanneer haar geliefde laat weten dat hij voor een andere vrouw kiest, lijkt het leven even "een stilgezette film waarvan het nog niet afgespeelde deel alleen maar spoelen zonder beelden zou hebben bevat (...) De onafgemaakte gebaren op de laatste belichte filmspoel doen pijn." Aan de krukkige argumenten en smoesjes van haar voormalige geliefde heeft zij geen boodschap meer. "Als er werd gesproken over 'mannen' en wat ze 'vrouwen' aandoen, moest ik opnieuw glimlachen, want ik dacht dat u niet tot die 'mannen' behoorde." Niet dus. Zij zal in haar hart geen speciaal plekje voor hem bewaren maar lachen en dansen en doodgaan. Het is Kerstmis.

Tweehonderd vijftig jaar eerder schreef madame de La Fayette (als zij inderdaad de auteur is, wat niet helemaal zeker lijkt) haar microscopisch korte novelle De gravin van Tende. Dankzij het toeval en de vakkennis van de vertalers is deze tekst vandaag eindelijk beland waar hij thuishoort: in de buurt van Sauvageots brandbrief. De La Fayette schrijft ons toe uit een andere wereld, waar vrouwen van adel de schande van een buitenechtelijk kind alleen konden uitwissen door dood te gaan, en toch zijn de nauwelijks vijfentwintig bladzijden van dit verhaal een waardige pendant van Commentaar. Dat heeft meer te maken met de trefzekere en dense stijl dan met de mogelijk autobiografische lading van de intrige. In een razend tempo en met spaarzame middelen doet de ene jonkvrouw het relaas van de andere. Liefde? Een frase volstaat: "Hij kon zijn hartstocht niet helemaal verborgen houden; zij kwam erachter; haar eigenliefde werd erdoor gestreeld; ze voelde zich sterk tot hem aangetrokken." De fatale zwangerschap? Een bijzinnetje. Martin de Haan heeft in zijn nawoord al even weinig tekst nodig: tegen de liefde is geen kruid gewassen.

Het derde pareltje is Nachtschip Night van Marguerite Duras, een hybride en hermetisch maar fascinerend stemmenspel uit 1979, waaruit - na het nodige ontcijferwerk - een rafelig relaas van een liefdesverhouding opdoemt. Een man en een ongeneeslijk zieke vrouw leren elkaar kennen over de telefoon. De tekst oogt als een typografische legpuzzel; hij zou een filmscript, een clandestien getapete dialoog of een dagboekfragment kunnen zijn, of alles tegelijk. Het raadselachtige nawoord van Jan Pieter van der Sterre maakt Duras' polyfone weefsel nog ondoorzichtiger. Maar ook dit boekje moet wel over de liefde gaan, en daarmee is de cirkel rond.

Met deze vrouwelijke drieling die het beste van drie eeuwen Franse literatuurgeschiedenis vertegenwoordigt, hebben de Perlouses hun huisrecept alle eer aangedaan. Het is andermaal uitkijken naar het vervolg. In de zesde serie treden Robert Pinget, Stendhal en abbé Prévost aan, de zevende zal drie vertellingen van Flaubert omvatten. Bovendien kondigt de uitgever een Moldaviet-serie aan, waarvoor onder meer werk van Bohumil Hrabal vertaald wordt. Als deze Tsjechische variant van de Perlouses het niveau van hun Franse voorbeeld haalt, wachten ons nog spannende tijden.

Al wie ooit een geliefde heeft verraden en verlaten, hoort dit messcherpe commentaar als een steen in het gezicht te krijgen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234