Donderdag 17/06/2021

AchtergrondRuimtevaart

Een stad zonder stroom, een verstoorde gps of ziek van straling: waarom een nieuwe satelliet zonnestormen voorspelt

De nieuwste satelliet van ESA moet zonnestormen beter in kaart brengen. Het ruimteweerbericht krijgt zo een - erg belangrijke - update. Beeld ESA
De nieuwste satelliet van ESA moet zonnestormen beter in kaart brengen. Het ruimteweerbericht krijgt zo een - erg belangrijke - update.Beeld ESA

‘Vanmiddag gaat het hard waaien, tot wel 600 kilometer per seconde. Na de middag komt een zware zonnestorm opzetten.’ Een nieuwe satelliet moet potentieel gevaarlijke weerfenomenen voorspellen voor ze de aarde kunnen bereiken. En dat is belangrijk, zeker als het in de ruimte drukker wordt. ‘Zonnestormen kunnen de gezondheid in gevaar brengen’, zegt Vlaams ESA-wetenschapster Anik De Groof.

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA is sinds gisteren op zoek naar een naam voor haar nieuwste satelliet. Ze wil die naar een plekje tussen onze planeet en de zon sturen, een vaste locatie die ongeveer even ver van beide hemellichamen verwijderd is. Voorlopig kreeg de sonde en bijbehorende missie de naam ‘Lagrange’ mee, maar dat is weinig sexy.

“De satelliet zal stormen observeren vanaf een unieke plaats in de ruimte, tussen de zon en de aarde of vanaf ‘Lagrangepunt 5'. Hij doet dat vanaf ‘de zijkant’ om zo beter hun snelheid en aankomst te voorspellen”, zegt Anik De Groof. De sonde zal dus een andere kant van de ster laten zien en kijkt in zekere zin in ‘de toekomst’, klinkt het bij ESA: “Ze observeert wat er om het hoekje loert.”

De Groof is zonnefysicus bij de ruimtevaartorganisatie en is expert in ruimteweer – de term verwijst naar de veranderingen in de magnetosfeer, ionosfeer en thermosfeer van de aarde als gevolg van de invloed van de zon en de zonnewind. Ze is al jaren betrokken bij de missie van de Solar Orbiter, de Europees-Amerikaanse zonnesonde die in februari vorig jaar werd afgevuurd. Zopas stuurde die satelliet een eerste opname door naar de aarde. Er waren twee ‘coronale massa-erecties’ te zien, ook wel zonnestormen genoemd. Geen enkele andere sonde kon het oppervlak van de zon van zo dichtbij fotograferen.

Piloten

Nu al is er een ruimteweerbericht, maar dat volstaat dus niet langer. “Door het perspectief vanop aarde zien we niet altijd het verschil tussen zonnewolken die naar ons toe vliegen en wolken die van ons weg vliegen”, zegt De Groof. “Ook is het moeilijk om de snelheid te voorspellen als de wolk naar de camera toe vliegt.”

Dat alles verfijnd in kaart brengen is nodig, want ruimteweer kan potentieel erg gevaarlijk zijn. “Bijvoorbeeld door de straling die ermee gepaard gaat. Het is niet zozeer gevaarlijk voor ‘de man in straat’, maar wel voor mensen die zich in de ruimte bevinden. Ik denk aan de astronauten in het ISS of zij die op maan- of een andere missie zijn. Ook piloten die zich gedurende langere tijd, en tijdens een zonnestorm, in de buurt van de twee polen bevinden, hebben extra kans op straling. De straling van de zon wordt namelijk afgebogen door het aardse magneetveld. Op de noord- en zuidpool komen beide magnetische veldlijnen samen waardoor die gebieden het meest kwetsbaar zijn.”

De zon ‘boert’ regelmatig miljarden tonnen heet plasma de ruimte in. Soms kan zo’n zonnestorm grote schade veroorzaken, al gebeurt dat gelukkig niet vaak. “Daarvoor moet je de ideale storm hebben”, legt De Groof uit. “Die is gericht naar de aarde, neemt veel zonnemateriaal mee – dat zijn elektrisch geladen deeltjes – en heeft een sterk magneetveld dat tegenovergesteld is aan het aardse magneetveld.”

Apollo-missies

Al zijn er af en toe problemen. “Zo gaan satellieten stuk door stralingsstormen, zoals in 1998 met de Galaxy IV gebeurde. Op 13 maart 1989 viel de Canadese stad Québec dagenlang zonder elektriciteit door zo’n zonnestorm. En meer straling zorgt ook voor een dikkere ionosfeer. Dat is vooral problematisch voor radiocommunicatie tussen vliegtuigen. Zonnestormen kunnen ook navigatie-instrumenten verstoren, er zijn regelmatig zulke storingen. Ook de Apollo-missies 16 en 17 hebben veel geluk gehad. Er was op dat moment een stralingsstorm die had kunnen leiden tot medische problemen voor de astronauten.”

Het ruimtevaarttuig wordt hoe dan ook de eerste in zijn soort. Het is wel nog even wachten op de lancering. Die komt er pas over vier jaar, in 2025.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234