Woensdag 08/12/2021

Een sprookje van duizend en één doden

Bashar Assad droomde ervan oogarts te worden en trouwde met een bloedmooie en razend intelligente dochter van een cardioloog. 'Een roos in de woestijn', schreef Vogue over first lady Asma. Het sprookje is vandaag een nachtmerrie, met in de hoofdrol een dictator die op zijn eigen volk schiet, neefjes die het land leegplunderen, en een prinses die niemand nog te zien krijgt.

Er was eens een Syrische arts die in het Londense St-Mary's Hospital een specialisatie oogheelkunde volgde. Bashar Assad. Iedereen wist dat hij de zoon was van Hafez Assad, de toenmalige president van Syrië. Vader Assad ging door het leven als de Leeuw van Damascus, een naam die afkomstig is van zijn vader maar die ook internationaal doordrong nadat hij in 1982 een opstand in de stad Hama had onderdrukt door zeker 20.000 mensen te doden.

Bashar toonde weinig gelijkenissen met zijn vader. Een timide jongeman met een fluisterstem die met zijn 1 meter 89 een wat slungelige indruk maakte op zijn medestudenten. Intelligent, dat wel. Maar niet sluw en berekend. Bashar was niet in de wieg gelegd om een rol te spelen in het machtsapparaat van zijn vader. Dat hoefde ook niet. Niet hij maar zijn oudere broer Bassel werd opgeleid om later de macht over te nemen. Bassel was Bashars tegenpool: sterke persoonlijkheid, knap, ingenieur, kampioen paardrijden, scherpschutter, vrouwenversierder, vaak gekleed in uniform en door dat alles immens populair bij het Syrische veiligheidsapparaat. Al op jonge leeftijd kwam hij aan het hoofd te staan van de Republikeinse Garde, een eliteleger met als enige taak de president en zijn entourage beschermen. Maar Bassel was ook gek op snelle wagens en die passie kostte hem op zijn 31ste het leven. In de vroege ochtend van 21 januari 1994 reed hij met zijn Mercedes in de dichte mist tegen volle snelheid op een vluchtheuvel. Sindsdien is Bassel officieel een martelaar.

De dood van zijn lievelingszoon zadelt president Assad op met een opvolgingsdilemma. Hij wist dat zijn tweede zoon Bashar geen enkele interesse had in politiek en militaire zaken. Vader Assad probeerde zich te herinneren hoeveel keer Bashar zijn bureau was binnengestapt om over staatszaken te praten. Slechts één of twee keer en hij kon zich niet meer voor de geest halen waarover die gesprekken nu weer precies gingen. Zijn jongste zoon Maher had dan weer te veel interesse in de macht.

Gecombineerd met zijn wispelturig en opvliegend karakter was Maher een te groot risico. De Berlijnse muur was net gevallen: hardvochtige dictators waren uit. Hafez Assads eerste kind, zijn dochter Bushra, waarvan geweten is dat ze bijzonder intelligent is en een talent heeft om familievetes bij te leggen, kwam niet in aanmerking. Een jonge vrouw aan het hoofd van een politiek-militair apparaat met tienduizenden elitetroepen: de kans dat vader Assad deze optie ooit overwogen heeft, lijkt nihil. Bovendien was Bushra toen al gehuwd met Assaf Shawqat, de baas van de militaire inlichtingendienst die via tienduizenden professionals en vrijwilligers was binnengedrongen in het privéleven van zowat iedere Syriër. Bushra en Assaf Shawqat: dat was te veel macht in één bed. Met veel twijfels roept Assad dan maar zijn zoon Bashar terug uit Londen en begint hem op te leiden tot zijn opvolger. Hafez Assads dood in 2000 is het moment waarop Bashar aan het hoofd komt van de almachtige Baath-partij en het leger. Hij wordt de nieuwe president van Syrië: niet via democratische verkiezingen en ook niet door een militaire coup. Eerder en stoemelings en per ongeluk. Bashar was een noodoplossing.

Toch was er tijdens de eerste presidentsjaren van Bashar de prille hoop dat het met de nieuwe man anders zou worden. Voorzichtig hanteerde Bashar een discours van liberalisering en in 2001 introduceerde hij het internet in zijn land. Midden-Oostenkenner Sus Van Elzen. "Een Syrische lente kon je het niet noemen, wel leefde de verwachting dat deze jonge, bescheiden president die een tijdje in Londen had gewoond zijn land in de 21ste eeuw zou loodsen."

Sprookjesprinses

Sluitstuk van deze politiek van het menselijke gelaat was Asma Akhras, de bloedmooie en superintelligente vrouw waarmee Bashar in december 2000 in het huwelijk trad. Als dochter van een Syrische cardioloog en een diplomatenmoeder was Asma opgegroeid in Londen, waar ze een eliteopleiding doorliep. Toen ze Bashar leerde kennen, stond ze op het punt om door te breken bij consultingbedrijf JP Morgan. Het koppel heeft ondertussen drie kinderen: Hafez, Zein en Karim.

Lange tijd maakte Asma Assad diepe indruk in binnen- en buitenland. "Tot voor de geweldescalatie van begin 2011 zag ik een fantastische persoon voor mij staan", vertelt Omar Nahas, een Syrische dichter die al meer dan vijftien jaar in België woont. "Alleen al met haar verschijning beloofde zij vernieuwing, openheid en schoonheid. Ze engageerde zich voor allerlei Syrische ontwikkelingsorganisaties, moedigde vrijwilligers aan, kwam met vooruitstrevende ideeën, stond dichtbij kunstenaars. Ze was het gezicht van de nieuwe tijden." Asma vervulde haar jobomschrijving van sprookjesprinses met glans. Met haar perfecte Engels, fraaie verschijning en intelligente discours draait ze niet enkel Bashar en een groot deel van de Syrische bevolking, maar ook westerse bladen als Paris Match en Vogue rond haar vinger.

Hoogtepunt van dit charmeoffensief was ongetwijfeld haar portret door Vogue-sterjournaliste Joan Juliet Buck dat verscheen in februari 2011, de eerste opstanden waren toen al aan de gang. Het artikel kreeg als titel 'Een roos in de woestijn' en werd begeleid door foto's van de wereldvermaarde fotograaf James Nachtwey. Op de beelden: onder andere een subliem geklede Asma maar ook een zondagstafereel van het casual geklede gezinnetje Assad. "Asma Assad opent de deur gekleed in jeans, oude suède stilettolaarzen en met een paardenstaart", noteerde de Vogue-reporter. "Op de rug van haar T-shirt: het woord 'happiness'. Beneden aan de trap staat de president: off duty en eveneens in jeans - lange gestalte, lange nek en blauwe ogen." Mevrouw Assad werd omschreven als "Glamoureus, jong en heel chic. De meest verfrissende en aantrekkelijke van alle first ladies. Een evenwichtige combinatie van intellectuele en emotionele intelligentie."

Propagandastunt

Anno 2012, minstens vijfduizend doden later, krijgt het Vogue-interview met Asma Assad onvermijdelijk een sarcastische bijklank. "Alles draait om actief burgerschap", liet mevrouw Assad optekenen. "Elke Syrische burger neemt zijn verantwoordelijkheid en zo komt dit land vooruit. Het gaat om de empowerment van het middenveld. Iedereen heeft een belang in dit land, het zijn de mensen die het land maken." De twaalf miljoen Vogue-lezers mochten tenslotte ook getuige zijn van een opmerkelijk keukentafelgesprek tussen de echtelieden waaruit bleek dat in het gezinnetje blijkbaar perfecte democratie heerste. De drie kinderen, die alle montessorionderwijs volgen, mochten mee beslissen over de inrichting van het appartement, hun kleren en wat er op tafel komt. "We worden hier regelmatig weggestemd door onze kinderen", vertelde woestijnroos Asma.

Amper enkele weken na de publicatie van het Vogue-stuk bleek dat Bashar en Asma Assad hun ideeën over democratie enkel aanwendden voor huis-tuin-en-keukengebruik. Wanneer in maart 2011 tienduizenden Syrische burgers meer vrijheid eisen, worden ze bij honderden gedood. Ongeveer terzelfder tijd bleek dat het Vogue-artikel een minutieus geplande propagandastunt was geweest waarbij het internationale publicrelationsbureau Brown Loyd James voor 5.000 dollar per maand werd ingeschakeld om Vogue te paaien. Sindsdien is de rol van Asma Assad uitgespeeld. Haar imago is verschroeid door de bloedige realiteit. De woestijnroos dreigt de geschiedenis in te gaan als de Marie Antoinette van het Midden-Oosten. Beschaamd haalde Vogue het artikel onlangs van zijn website.

Bange marionet

Meer dan ooit is duidelijk dat Bashar Assads voorzichtige liberaliseringsbeloftes en de visionaire woorden van zijn vrouw niets met de realiteit te maken hadden. Onder de schone schijn zat al die tijd het keiharde staatsapparaat van wijlen vader Assad. Vele hoofdrolspelers van vroeger, trekken ook nu nog aan de touwtjes in Damascus. En ze denken er niet aan om hun macht af te staan. "Bashar is slechts een marionet", zegt voormalig VRT-journalist en Midden-Oostenkenner Jef Lambrecht. "Kijk naar hem en je weet wie hij is. Een burgermannetje. Een bang burgermannetje die vanaf zijn aantreden als president verpletterd werd door de erfenis van zijn vader." De Syrische dichter Omar Nahas: "Bashar is een zwak, iel figuur. De politiek is te zwaar voor hem. Hij fungeert als uithangbord van het regime, maar in feite wordt hij weggedrukt door de mensen om hem heen die veel machtiger zijn."

Een van de belangrijkste schaduwfiguren is Bashars jongere broer Maher Assad die zowel de Republikeinse garde als de gevreesde vierde legerdivisie controleert. Het zijn de troepen van Maher die de opstand met kogels, mortieren en tankgeschut onderdrukken. Volgens overgelopen militairen zou Maher de afgelopen maanden zelf burgers hebben vermoord en gaf hij meermaals het bevel om ongewapende betogers een kogel door het hoofd te schieten.

En dan zijn er nog de financiële schaduwfiguren van het regime. Misschien zijn zij wel de machtigste van allemaal; de zakenlui die zich als maffiafiguren gedragen en Syrië gebruiken als een wingewest. De meesten van hen behoren tot de Assadfamilie. Zij houden zich bezig met de kernactiviteit van de familieclan: geld verdienen. Veel geld verdienen. De belangrijkste is Rami Makhlouf, een neef van Bashar en Maher. Makhlouf bezit ongeveer 60 procent van de Syrische economie en is actief in alle legale en illegale activiteiten die grote winsten opleveren: mobiele telefonie, luxetoerisme, hotels, televisie, olie en gas, bouwondernemingen, bankwezen, luchtvaart, taxfreeshops, sigarettensmokkel. Zijn vermogen wordt op 6 miljard dollar geschat. Buitenlandse bedrijven die in Syrië zaken willen doen, moeten eerst via Makhlouf passeren en een percentage van hun winst afstaan aan de clan.

Tegelijk gebruikt Makhlouf zijn machtig zakenimperium als een systeem om de Assads in het zadel te houden. Zijn gsm-bedrijf Syriatel is hiervan het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld. Als Bashar Assad een massabetoging organiseert, krijgen de miljoenen Syriatel-abonnees een sms-bevel om 'uit liefde voor het vaderland en tegen buitenlandse machten' op straat te komen. Makhloufs broer Hafez maakt als directeur van de staatsveiligheid in Damascus dan weer handig gebruik van Syriatel-technologie om vervelende burgers en rivaliserende zakenlui af te luisteren en te intimideren. En als een zakelijk concurrent echt vervelend wordt, is er nog altijd het veiligheidsapparaat van Maher Assad. Het spreekt voor zich dat neef Makhlouf geen belastingen of importtaksen hoeft te betalen, onbeperkt geld kan lenen en ook geen vrees moet hebben dat een of andere rechter hem ooit voor fraude zal aanklagen. Het systeem is even ingenieus als pervers en klikt perfect in elkaar.

Volgens Abdul-Sattar Attar, een opposant die in Brussel woont en onder meer via de nieuwe media een rol speelt in de huidige revolutie, wanen ze zich onaantastbaar: "Ze gedragen zich als een koninklijke familie, lijden aan grootheidswaanzin en beschouwen Syrië als hun eigendom. Ze hebben een monopolie op macht, geweld, inlichtingen en geld en er is geen hoekje in de samenleving dat aan hun controle ontsnapt." Jef Lambrecht: "Dit alles verklaart meteen waarom het regime het zo hard speelt en elke toegeving weigert. De clan heeft weinig keuze. Een politieke machtsdeling zet de deur open voor economische machtsdeling en meer democratische controle. Het systeem Assad zou daardoor exploderen. Dan is het gedaan met de clan." Dat de huidige opstand levensbedreigend is voor het familiale zakenimperium blijkt ook uit de woede waarmee betogers in verschillende steden de filialen van het gehate Syriatel aanvielen en kort en klein sloegen.

Achilleshiel geraakt

Of het systeem Assad binnenkort uit elkaar zal spatten, hangt af van veel factoren. Hoe lang zullen Rusland en China alle voorstellen tot gespierder optreden in de VN-veiligheidsraad blijven blokkeren? Zijn de VS en Europa bereid om militair op te treden? Nog belangrijker: blijft Iran zijn bondgenoot in Damascus trouw tot het einde der tijden? Zolang Teheran de Assads blijft steunen, hoeven Bashar en zijn clanleden zich niet al te veel zorgen te maken over geld en wapens. Maar wat als het binnenkort tot een showdown komt tussen Iran en de VS, en Teheran verzwakt wordt? Voorlopig blijven het allemaal speculaties. "Assad zal het niet eeuwig uithouden, maar tegelijk vrees ik dat het geweld nog een hele tijd zal duren", zegt Syrië-expert Thomas Pierret. "De betogingen gaan verder, ze worden bloedig onderdrukt en het zwak bewapende verzet kan geen beslissende doorbraak forceren."

Zeker is dat de economische sancties die de VS, Europa en de landen van de Arabische Liga oplegden de pijngrens van het systeem Assad op de proef stellen. Met name familiemiljardair Rami Makhlouf zag zijn buitenlandse vermogen bevroren en kreeg een reisverbod. Jef Lambrecht: "Er spelen in dit verhaal veel factoren mee en niemand kan zeggen hoe lang het regime het nog zal uithouden. Maar zeker is dat de economische strafmaatregelen de achilleshiel van het regime raken. Het toerisme en de olie-export liggen plat. Het gaat om zeer veel geld."

Maar zelfs als Assad en de zijnen ten val komen, blijft de vraag of daarmee een verdere escalatie vermeden kan worden. De Syrische revolutie begint stilaan meer op een burgeroorlog te lijken tussen de Assads en hun alawitische gemeenschap enerzijds en de soennitische meerderheid anderzijds. In beide kampen zijn er extremisten die de sektarische tegenstellingen op de spits aan het drijven zijn. Dichter Omar Nahas. "Ik was enkele maanden geleden in Mekka voor de hadj. Het was een van de weinige plaatsen waar Syriërs van alle afkomsten elkaar vredevol konden treffen. 2011 was voor ons een verschrikkelijk, traumatisch jaar. Mensen uit Syrië waren op zoek naar houvast en naar geestelijke genezing. Sjiieten, soennieten. Mensen begonnen spontaan te huilen. Niet enkel omwille van zij die gestorven waren maar ook voor zij die nog zouden sterven. Velen onder ons vrezen dat de revolutie zal uitmonden in een religieuze oorlog. Ikzelf ben voor de verandering. De Syrische bevolking wil weg van de dictatuur en de corruptie en is op zoek naar meer vrijheid en democratie. En ik weet dat elke verandering zijn prijs heeft. Maar niemand wil een burgeroorlog. Ik hou echt mijn hart vast voor wat er na de val van Assad en na de revolutie met de Syrische samenleving zal gebeuren."

tekst Koen Vidal

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234