Donderdag 29/10/2020

Een schrijver met beelden

Legendarische filmregisseur Stanley Kubrick op 70-jarige leeftijd overleden

Stanley Kubrick werd geboren op 26 juli 1928 in de New Yorkse wijk The Bronx. Zijn carrière begon hij op zijn zeventiende bij het blad Look, waarvoor hij als fotograaf enige jaren heel Amerika doorreisde. In 1951 maakte hij met zijn spaargeld helemaal in zijn eentje de 16 minuten durende documentaire Day of the Fight, over de bokser Walter Cartier. De film werd aangekocht door de Amerikaanse zender RKO voor het programma This is America en liep ook een tijdje in de New Yorkse bioscoop Paramount Theater. Kubrick hield er een kleine winst aan over.

Via RKO maakte hij de komende twee jaar nog enkele documentaires in opdracht, tot hij in 1953, met een budget van 13.000 dollar, zijn speelfilmdebuut maakte met Fear and Desire. In 1955 volgde Killer's Kiss, en in 1956 kon hij zijn eerste Hollywood-film draaien, The Killing. Een volgende Hollywood-project was The Burning Secret, een bewerking die Kubrick voor de studio MGM samen met de romanschrijver Calder Willingham maakte van een novelle van Stefan Zweig. Tot een verfilming kwam het nooit. Paths of Glory, een bewerking van de gelijknamige roman van Humphrey Cobb, schreef Kubrick in 1957, samen met Willingham en de misdaadauteur Jim Thompson. Aanvankelijk zag geen enkele studio er iets in, maar dat veranderde toen Kirk Douglas erin toestemde een van de hoofdrollen op zich te nemen. Paths of Glory werd Kubricks eerste 'klassieke' film - hij wordt nog steeds beschouwd als een van de beste oorlogsfilms die ooit zijn gemaakt.

De echte doorbraak voor Kubrick kwam er overigens pas twee jaar en twee tot niets leidende scenario's later, toen Kirk Douglas hem voorstelde de regie van Spartacus over te nemen. Het werd zijn eerste bioscoopsucces en wekte ook bij de Oscars toekennende Academy Award enige belangstelling voor zijn werk.

Het succes bleek van korte duur: toen hij Vladimir Nabokovs controversiële roman Lolita (1962) wilde verfimen, zag Kubrick zich, zowel om financiële als juridische redenen, genoodzaakt daarvoor naar Groot-Brittannië uit te wijken. In de late jaren zestig zou hij zich daar definitief vestigen - en er de reputatie van kluizenaar van Hertfordshire verwerven. Gepassioneerd door zijn werk, bleef Kubrick liever achter zijn films verborgen en met interviews had hij niet veel op.

Met de onvergetelijke zwarte Koude-Oorlogskomedie Dr. Strangelove, or How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964), niet het minst memorabel door de uitzinnige vertolking van Peter Sellers als het titelpersonage, wist Kubrick de gunst van het publiek te heroveren. Het was ook de eerste film die hem enkele Oscarnominaties opleverde.

Het bleek het opstapje naar wat misschien zijn meesterwerk is: 2001: A Space Odyssey. Het scenario werd speciaal voor Kubrick geschreven door sciencefictionauteur Arthur C. Clarke, en zou niet alleen de sixties-generatie weten te boeien. Deze parabel over de ontwikkeling van de mens, van holbewoner tot een in de door hemzelf geschapen vercomputeriseerde wereld zoek geraakt wezen, met de overdonderende openingscène (op muziek van Strauss' Also sprach Zarathustra) en het tot de verbeelding sprekende gevecht tegen de computer HAL (een verschuiving van telkens één lettertje in het alfabet van de naam 'IBM', zoals meteen werd opgemerkt), vestigde definitief Kubricks naam als een van de groten van de contemporaine film. De speciale effecten in de film bezorgden hem ook, indirect, zijn eerste en enige Oscar.

Kubrick was, zou je kunnen zeggen, een schrijver en filosoof met de filmcamera. Ook in zijn volgende films, bijna alle gebaseerd op bestaande romans, ging hij filosofische onderwerpen niet uit de weg. Het succesrijke A Clockwork Orange, de verfilming van Anthony Burgess' omstreden roman, was in wezen geen verheerlijking van gratuit (seksueel) geweld, maar een bezinning over de vrije wil - ook al vond Burgess zelf dat aspect in de film minder terug dan hij wel gewild had. Barry Lindon (1975), een bewerking van Thackerays gelijknamige 19de-eeuwse roman, was naar genre - het kostuumdrama - misschien een breuk met de twee vorige films, maar bleek evenzeer een exploratie van schijn en wezen, ditmaal in het raamwerk van een conventionele standenmaatschappij. The Shining (1980), naar een griezelroman van Stephen King, met een meesterlijke en angstaanjagende Jack Nicholson in de hoofdrol, was niet alleen opnieuw een verkenning van geweld, of zelfs van het Kwaad, maar stelde ook de menselijke creativiteit zelf aan de orde. En was ook gewoon een ijzingwekkende horrorfilm, met groot publiekssucces als gevolg.

Kubricks laatste film is alweer twaalf jaar oud. De in twee delen uit elkaar vallende Vietnam-film Full Metal Jacket uit 1987 bleek vooral in de eerste helft een zeer beklemmende verbeelding van de ontmenselijking van een groepje rekruten - voor de ongelooflijke, beenharde drilsergeant die Kubrick opvoerde werd een professional ingehuurd, een voormalig Marines-instructeur.

Aan Eyes Wide Shut, zijn eerste filmproject na Full Metal Jacket, is Kubrick vervolgens jaren blijven doorfilmen. Variety meldde een tijd geleden dat deze film van Warner Bros., waarvoor het scenario werd geschreven door Kubrick samen met Frederic Raphael, dan toch in juli 1999 in de Amerikaanse bioscopen te zien zou zijn. Net zoals bij zijn andere filmprojecten werkte Kubrick aan Eyes Wide Shut in de grootste geheimhouding en ging hij bijzonder perfectionistisch te werk. Eyes Wide Shut wordt een psychoseksuele thriller over twee psychiaters, vertolkt door Tom Cruise en Nicole Kidman. Kubrick baseerde zich voor het verhaal op Arthur Schnitzlers Traumnovelle (1926), maar verplaatste het gebeuren naar het hedendaagse New York.

Tijdens de productie werd Harvey Keitel vervangen door Sydney Pollack en actrice Marie Richardson moest de plaats innemen van Jennifer Jason Leigh, die andere verplichtingen had. Pollack verklaarde in De Morgen het volgende over Kubrick: "Hij weet alles van alles. Hij begon zijn carrière als fotograaf en is dus erg visueel georiënteerd. Hij kent alles van de camera, van design, enzovoort. Sommige regisseurs werken graag intuïtief en impulsief. Hij niet. Hij is erg zorgvuldig, erg grondig en hij werkt in zijn eigen tempo."

Dat bleek uiteindelijk te langzaam voor de hem toegemeten tijd. Maar ook zo zullen slechts weinig regisseurs een zo indrukwekkende titellijst kunnen voorleggen.

Herman Jacobs/Anne Brumagne

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234