Woensdag 21/10/2020

Een school dromende sardienen

ROMAN. Er gebeurt weinig spectaculairs in de nieuwe roman van Bart Koubaa. Toch is dat méér dan voldoende om je bereidwillig aan de slag te houden. Een goede vriend redt het ook zonder tromgeroffel of haarscherpe plotwendingen.

Schrijver Bart Koubaa (°1968) calculeert de onvoorspelbaarheid in. Dit lijkt een contradictio in terminis, maar is het in zijn geval allerminst. Koubaa wil geen leverancier zijn van pasklare romans die erin gaan als zoetekoek. Liever vergaloppeert de ex-Ze Noiz-muzikant zich aan uitgekiende taalspelletjes of aan een curieuze plot met talloze weerhaakjes.

Het is mooi dat zijn uitgever hem die zijpaden gunt en dat hij naar believen zijn nooit gratuite experimenten mag voltooien. Soms loopt dat ietwat faliekant af, zoals bij misschien al te veeleisende romans als Maria van Barcelona (2010) of De Brooklynclub (2012). Evengoed mondt zijn zoektocht uit in ingenieuze boeken als Het gebied van Nevski (2007). Daarin schraapte een schrijver met een hersenbeschadiging haast wanhopig zijn taalvermogen weer bij elkaar. Ook in De vogels van Europa (2014) werkte de voormalige Debuutprijswinnaar een van zijn geliefkoosde thema's uit: de betrouwbaarheid van hervonden herinneringen.

Dat Koubaa nochtans het grote publiek weet te bereiken, toonde hij al eerder met het prangende De leraar (2009), waarin hij zich in het hoofd van een moegetergde leraar nestelde.

'Alle schrijvers zijn uniek, maar sommige schrijvers zijn unieker dan anderen' schreef Het Parool onlangs. 'En Bart Koubaa is er een van het extra unieke soort.' Geen geringe lof voor de Gentenaar.

Met zijn nieuwe roman Een goede vriend maakt hij deze boutade opnieuw waar. In eerste instantie belanden we in een nogal gezapig voortkabbelende roman. Een niet nader gespecifieerd hoofdpersonage slaat zijn tenten op in Lissabon. Hij werkt er aan een vertaling van een nieuw ontdekte versie van Ali Baba en de veertig rovers. Maar de reis lijkt vooral bedoeld om de dood van een hechte vriend een plaats te geven. Voortdurend sjouwt hij met diens ingelijste foto rond, waarmee hij imaginaire conversaties voert. Algauw moet hij Lissabon verlaten en wordt hij door zijn verhuurder naar Sesimbra versast, een onooglijk kustdorpje waar het tempo traag ligt.

Koubaa beschrijft nauwlettend en elegant de dagelijkse rituelen waaraan de vertaler zich overgeeft. Het relaas neemt bijna de vorm van een journaal aan, zij het springeriger en associatiever. De vertaler trekt zich terug in het appartement, dat eruitziet als een 'ruime kajuit op een cruiseschip dat op de klippen is gestrand'. Bij de eerste blik naar buiten wordt hij verlamd 'door de overweldigende oceaan'.

Hij besteedt veel aandacht aan culinaria, met een voorkeur voor visgerechten. En hij neemt foto's van zijn vriend: 'Nee, amigo, ik heb de visboer gevraagd of hij je zelfportret naast dat van de vissers met de zwaardvissen wilde houden en heb een foto gemaakt. Je staat erop, of je dat nu wilt of niet, samen met de arm en de hand van de visboer.'

Niet toevallig, want de vriend was een fotograaf. Het portret van de 'amigo' houdt hem zelfs gezelschap wanneer hij zijn dagelijkse duik in de oceaan neemt. Zonderling gedrag, zou je denken, maar niemand neemt er écht aanstoot aan, al wordt er wel eens achter zijn rug gefezeld. Koubaa laat gaandeweg de hele kunstgeschiedenis meeresoneren in zijn bespiegelingen, met referenties naar de gebroeders Van Eyck, Giotto, Dürer of Bosch.

En wat betekenen die voortdurende knipogen naar Charlie Chaplin, die in een zwevende straatkunstenaar personifieert en ontmaskerd wordt? Wat moet je denken van die vele slagzinnen op T-shirts? Ook de actualiteit dringt zich op, van de financiële crisis en AA Gent tot de aanslagen in Bagdad. Met een Angolees die in een grot op het strand woont, sluit hij uiteindelijk vriendschap.

In Een goede vriend diept Koubaa zijn thema van de bedrieglijke waarneming verder uit en verwerkt hij kwistig weetjes uit de neurologie of wetenschappelijke artikelen. De verteller probeert de tijd te betrappen, een schier onmogelijke opdracht. Want de tijd is 'een raar beestje, (...) als een school dromende sardienen, zeer moeilijk te vangen'.

Toch schemert er aan het eind aanvaarding door én een definitief afscheid van zijn vriend. Is het zinvol om achter alles betekenis te zoeken? Mogen we de werkelijkheid gewoon laten voor wat ze is? Het toonloze registreren dat dit boek zo doordesemt, is wel degelijk functioneel. Je hoeft niet altijd méér te vermoeden achter de feiten en gebeurtenissen. Het is een geruststellende, troostrijke gedachte voor deze puzzelende verteller, die opgenomen wordt in een tijdloos perpetuum mobile.

Een goede vriend is een subtiele, zij het wat al te bedaarde roman over grip krijgen op de werkelijkheid. Hij past naadloos in Koubaas reliëfrijke oeuvre, maar valt ook volstrekt autonoom te savoureren. Dat hij talloze interpretaties toelaat, heeft Koubaa ongetwijfeld met een snaakse glimlach voorzien.

Ook deze roman is een wonderlijke excursie waar je gelouterd uit terugkeert.

Bart Koubaa, Een goede vriend, Querido, 270 p., 18,99 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234