Zondag 27/11/2022

een rebel zonder programma

klassieker die blechtrommel 1979

'Voor mij bevat hij twee typische kenmerken van onze 20ste eeuw: de afwijzing en het protest." Dat vertelde de Duitse regisseur Volker Schlöndorff indertijd over Oskar Matzerath, het intrigerende hoofdpersonage uit zijn film Die Blechtrommel. Hij baseerde zich voor die film op de gelijknamige, beroemde roman van Günter Grass uit 1959 en won daarmee in 1979 de (met Apocalypse Now gedeelde) Gouden Palm in Cannes. Naderhand kreeg hij ook nog de Oscar voor beste buitenlandse film. De afwijzing waar Schlöndorff het over had, heeft te maken met de beslissing van de driejarige Oskar om geen centimeter meer te groeien en het protest houdt onder meer verband met de destructieve kracht van zijn stem, waardoor hij in staat is glaswerk aan diggelen te gillen.

Het hoofdpersonage Oskar wordt in september 1924 in het toenmalige Dantzig (nu Gdansk) geboren. Net zoals in het boek van Grass zal zijn ongewone levensloop regisseur Schlöndorff de gelegenheid bieden om het proces te maken van een belangrijk stuk Duitse geschiedenis. Met films als Der junge Törless (naar het boek van Robert Musil) en Die verlorene Ehre der Katharina Blum (naar de roman van Heinrich Böll) had Schlöndorff al eerder gekozen voor verhalen waarin de persoonlijke en de algemenere geschiedenis met elkaar verbonden werden.

Via de vaak sarcastische off screen-commentaar van Oskar Matzerath (vertolkt door David Bennent) maken we kennis met de excentrieke voorgeschiedenis van zijn familie. Zo vernemen we bijvoorbeeld dat grootvader Matzerath een pyromaan was, die na ontsnapt te zijn aan de politie naar Amerika emigreerde, waar hij miljonair werd door het verkopen van... brandverzekeringen.

Enerzijds verontwaardigd over de middelmatigheid van zijn bekrompen kleinburgerlijk milieu en anderzijds vluchtend voor de verantwoordelijkheid van het volwassen worden, voorvoelt de knaap de dreigende triomf van het brute nazisme en besluit dan maar zichzelf uitdrukkelijk in de marge te plaatsen door niet meer te groeien. Die beslissing wordt genomen op zijn derde verjaardag, de dag waarop hij trouwens de blikken trommel uit de titel cadeau krijgt, en het geheel wordt geënsceneerd als het gevolg van een valpartij. "Mijn val was een volledig succes", zal kleine Oskar ironisch opmerken.

Het verhaal van de film ontwikkelt zich dan verder via een opvallende rijkdom van anekdotes en kleurrijke personages. Zo is er de moeder Agnes (Angela Winkler), die uit het beklemmende middenstandshuwelijk met Alfred (Mario Adorf) een uitweg zoekt in een passionele verhouding met haar Poolse minnaar Bronski (Daniel Olbrychski). Er is de joodse speelgoedverkoper Markus (Charles Aznavour), die later door de nazi-pesterijen tot zelfmoord wordt gedreven en er is ook nog Bebra (Fritz Hakl), leider van een groep circusdwergen.

Wanneer Oskar de uitnodiging van Bebra om mee te reizen afwijst - "Ik wil bij de toeschouwers blijven en mijn kleine kunst in het geheim cultiveren" -, zal deze laatste hem afraden zijn kunst in het geheim te beoefenen, maar ze integendeel als publiek strijd- en verweermiddel aan te wenden tegen de nazistische horden. Zo zal de kleine trommelaar dan ook een nazi-bijeenkomst in een complete chaos doen eindigen door via zijn tromgeroffel de agressieve marsmuziek om te buigen tot een meeslepende Blauwe Donau-wals.

Toch benadrukte Schlöndorff dat het hier niet om een puur anti-nazistische daad van verzet ging: "Op dezelfde manier had hij van een defilé op het Rode Plein ook een gekkenhuis gemaakt. Oskar verwerpt elke ideologie: nazi, bourgeois of anarchistisch. Hij wil alleen maar de dictator zijn. Een antisociaal wezen dat iedere verantwoordelijkheid van zich afhoudt. Hij wil zoon én minnaar én het kleine broertje zijn. Alles, behalve een verantwoordelijk mens. Misschien is Oskar wel een rebel, maar dan een rebel zonder programma."

Naderhand zal Oskar aansluiten bij de 'aangepaste' show-groep van Bebra en samen succesrijke tournees langs de Atlantik-Wall en de Duitse garnizoenen maken. Daarbij zal de ondertussen bijna volwassen geworden (maar nog steeds even kleine) Oskar geconfronteerd worden met de mooie lilliputtervrouw Roswitha (Mariella Oliveri) en daarbij de onvermijdelijke waarheden van seksualiteit en dood samengebald vinden.

Wanneer Oskar zich dan later, na de door hem veroorzaakte dood van zijn vader, zijn moeder en haar minnaar, bezint over het nut van zijn zelfgekozen zero-groei, ontstaat zoiets als het pijnlijk besef van de zinloosheid en de uitzichtloosheid van zijn verlengde staat van onschuld. Dat volgehouden kind-zijn biedt immers geen heil en garandeert geen schuilplaats voor het individu, dat zich immers niet blijvend buiten de tijd en de geschiedenis kan plaatsen. Ook de eenzame rebellie veroorzaakt alleen maar een voorbijgaand en bedrieglijk succes. De Tweede Wereldoorlog is inmiddels voorbij. Oskar beslist opnieuw te gaan groeien.

Dat alles maakt van Die Blechtrommel een boeiende en rijke film, die zowel grotesk als naturalistisch oogt.

Jan Temmerman

'Oskar verwerpt elke ideologie: nazi, bourgeois of anarchistisch. Hij wil alleen maar de dictator zijn. Een antisociaal wezen dat iedere verantwoordelijkheid van zich afhoudt'

VERTOLKING

David Bennent, Mario Adorf, Angela Winkler, Daniel Olbrychski, Charles Aznavour, Andrea Ferréol REGIE Volker Schlöndorff GENRE satirisch drama/boekverfilming LAND Duitsland SPEELDUUR 141 minuten KORT SAMENGEVAT

Enerzijds verontwaardigd over de middelmatigheid van zijn bekrompen, kleinburgerlijk milieu en anderzijds vluchtend voor de verantwoordelijkheid van het volwassen worden, voorvoelt de jonge Oskar in de jaren twintig de dreigende triomf van het nazisme en besluit dan maar zichzelf uitdrukkelijk in de marge te plaatsen door niet meer te groeien. Met Gouden Palm en een Oscar bekroonde verfilming door Volker Schlöndorff van de gelijknamige satirische 'ontwikkelingsroman' van Günter Grass.

vertoning Donderdag 6 november om 20.15 uur in het Filmmuseum van Brussel (02/507.83.70.)

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234