Zaterdag 16/01/2021

Een politiek dier

Aristoteles' Politica is een sleuteltekst in de geschiedenis van het westerse politieke denken. De mens is een 'politiek dier' en ontplooit zich optimaal in de 'polis'. Eindelijk is deze must read in het Nederlands beschikbaar.

De Poolse filosoof Lezek Kolakowski vatte de geschiedenis van de westerse wijsbegeerte ongeveer als volgt samen: als Plato de architect van het huis van de westerse wijsbegeerte genoemd kan worden, dan heeft Aristoteles er de fundamenten van gelegd. Zowel de historische als actuele betekenis van beide filosofen voor ons denken en begrippenkader kunnen moeilijk overschat worden. Daardoor is het enigszins verbazend dat de Politica, een van de belangrijkste geschriften van Aristoteles, nu pas volledig in het Nederlands is vertaald.

De vertaling van filosofische klassiekers laat wel vaker lang op zich wachten. Ook de integrale vertaling van Kants Kritiek van de praktische rede kwam pas enkele jaren geleden tot stand. En een Nederlandse vertaling van Max Schelers Der Formalismus in der Ethik zit er de komende vijftig jaar waarschijnlijk ook niet aan te komen. Het uitblijven van vertalingen is om verschillende redenen te betreuren, maar gelukkig zijn de voltooide vertalingen uiteindelijk vaak van hoge kwaliteit. Dat geldt ook voor Aristoteles' Politica.

De vertalers hebben een goed evenwicht gevonden tussen het behouden van Aristoteles' stijl - in schrijfvaardigheid moet Aristoteles zwichten voor Plato - en het maximaliseren van de helderheid van het argument. Dat laatste is in belangrijke mate te danken aan de wijze waarop de vertalers verklarende notities, een handig glossarium en tussentitels aan de tekst hebben toegevoegd. Dat komt de leesbaarheid ten goede en maakt deze vertaling een heel handig werkmiddel voor wie zich in Aristoteles' denken begint te verdiepen. Talloze filosofiestudenten in Vlaanderen en Nederland zullen de komende decennia heel wat hebben aan deze vertaling.

Deugdzaam leven

Toch klinkt dat misschien te weinig eerbiedig. Aristoteles' Politica is meer dan voer voor jonge (of minder jonge) liefhebbers van de wijsheid. Het is een must read voor iedereen met ook maar een minimale interesse voor mens, politiek en maatschappij. En zelfs dat doet de tekst te weinig eer aan. Carnes Lord zei het al in zijn Engelse vertaling van de Politica dertig jaar geleden: Aristoteles' Politica omschrijven als een klassieker in de politieke filosofie is een understatement dat zowel de intrinsieke kwaliteit als de impact van het werk tekortdoet. Ook al is de Politica misschien wel de eerste poging tot een systematische politieke wetenschap, het is veel meer dan dat: veel meer dan louter politieke theorie, de uitwerking van een begrippenkader om verschillende staatsvormen te conceptualiseren en de evaluatie daarvan.

De Politica - opgebouwd uit verschillende boekdelen die in meer of mindere mate aan elkaar vasthangen - bestrijkt gebieden die we vandaag bij economie, sociologie, ruimtelijke ordening, ethiek en pedagogie zouden onderbrengen. De reden voor die ruime spanwijdte ligt in het feit dat ethiek en politiek bij Aristoteles bijzonder nauw met elkaar verbonden zijn. De centrale vraag in Aristoteles' oeuvre is die naar het goede leven en de betekenis van het menselijke welzijn of geluk (eudaimonia). Een goed leven is enkel mogelijk als dat een deugdzaam leven met anderen is. De mens is geen solitair, maar een sociaal wezen binnen een gemeenschap; een 'politiek dier'. Enkel een beest of een god staat boven of buiten de polis. Mensen kunnen hun welzijn of geluk maar maximaliseren in de nabijheid van anderen. Dat gegeven vormt de brug tussen de ethiek van het goede leven en de politieke theorie. We moeten ons immers afvragen welke manier van samenleven een gunstig of ongunstig eudaimonisch effect heeft. Welke staatsvorm en maatschappelijke organisatie stelt ons beter in staat om ons geluk na te streven? Dat is de kernvraag van Aristoteles' Politica. En het is misschien de kernvraag van de politieke theorie zelf.

Paternalisme

Je zou kunnen stellen dat zo'n visie aftands is. Vandaag de dag vinden we toch vooral dat politici zich niet moeten inlaten met het menselijke geluk of de deugdzaamheid van de burger. We zullen zelf wel bepalen wat we goed vinden en hoe we daar naar streven. Anders dreigt algauw het paternalisme. In het laatste deel van de Politica heeft Aristoteles het bijvoorbeeld over de betekenis van muziek in het goede leven. Muziek kan zowel ontspannend als moreel verheffend en intellectueel verruimend zijn. Maar niet alle muziek voldoet aan die eisen. Wanneer we een optimale polis nastreven, moeten we dat op de een of andere wijze in rekenschap brengen. Iets of iemand zal dus moeten bepalen welke muziek beter is dan andere, en hoe de ene muziekstijl een centrale plaats krijgt in onze samenleving en hoe een andere beter vermeden kan worden. Dat roept misschien eerder het beeld van censuur en paternalisme op, dan van maatschappelijke en artistieke vrijheid.

Je zou echter ook kunnen stellen dat Aristoteles' visie op politiek en moraal net verfrissend is. In tijden waarin politici zich vaak laten opslorpen door symbooldossiers, kwesties die voor de gewone burger veel te abstract lijken en de politique politicienne is het misschien goed dat Aristoteles er ons aan herinnert dat het ook zinvol is als politici hun blikveld af en toe verruimen door zich af te vragen wat ze nu concreet bijdragen aan ons welzijn.

Aristoteles, Politica, Historische Uitgeverij, 368 p., 38,75 euro (gebonden met stofomslag). Vertaling: Jan Maarten Bremer & Ton Kessels.

Lees ook:

Nexus, nummer 63, Hoe veranderen we de wereld?,22,50 euro. Met essays van Alain Badiou, Margaret Atwood, John Gray, Roger Scruton e.a.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234