Maandag 14/06/2021

AchtergrondPsychologie

Eén ploeg van elf miljoen andere karakters: onze persoonlijkheid bepaalt hoe we met de crisis omgaan

null Beeld Sven Franzen
Beeld Sven Franzen

Mensen hebben zulke uiteenlopende persoonlijkheden dat er geen winnend recept is om ons coronagedrag te sturen. Dat stellen professoren persoonlijkheids­psychologie Barbara De Clercq en Bart Wille (beiden UGent). ‘Bij de ene werkt een bezoek aan een covidafdeling wel, bij de andere heeft het vrijwel geen effect.’

Nu het virus ons veel langer in de greep heeft dan we hadden gevreesd, wankelt de motivatie om ons aan de regels te houden. “Er treedt gewenning op, en dan vallen we doorgaans terug op ons gewone, kenmerkende gedrag”, zegt professor persoonlijkheidspsychologie Barbara De Clercq. Dan wordt het lastiger om de motivatie van ‘de hele ploeg’ hoog te houden en ons gedrag te sturen.

Wat volgens De Clercq en haar collega Bart Wille kan helpen om te begrijpen waarom dat gedrag van ‘de ploeg van elf miljoen Belgen’ nu steeds meer uitwaaiert, is het ‘perspectief van de big five’. Dat zijn vijf kenmerken uit de persoonlijkheidspsychologie die we allemaal in meerdere of mindere mate hebben.

Kan de overheid daar iets mee? “Vijf verschillende overheidscampagnes is geen optie”, zegt professor klinische psychologie en gedragstherapeut Ernst Koster (UGent).”De communicatie moet net eenduidig zijn.”

Misschien kan het wel nuttig zijn om verschillende doorklik-links op de website met de corona-overheidsinformatie te maken, stelt Koster. Wie zich eerder angstig voelt, kan doorklikken naar meditatie-apps of contacten voor psychologische hulp. Wie eerder extravert is en nu de muren oploopt, krijgt de beste voorbeelden om toch sociale connecties te onderhouden binnen wat mogelijk is. “Door die verschillende drijfveren meer aan te spreken, verhoog je toch de kans dat de coronadiscipline minder snel slabakt”, zegt Koster. Dit zijn de ‘big five’.

1. De leergierigen

De innerlijke motor van deze mensen draait op kennis. Ze bezweren de crisis met een drang naar veel informatie. Het is ook een groep die zich door de crisis slaat “dankzij esthetische ervaringen zoals muziek en door een sterk innerlijk leven te ontwikkelen”, schrijven Wille en De Clercq in een opiniestuk. Deze mensen putten daadwerkelijk motivatie uit de slides van Sciensano. Maar als regels absurd of zinloos aanvoelen, zoals mondmaskerplicht in het bos, gaan ze er niet in mee.

Het zijn ook mensen die het, zeker in het begin, allemaal razend interessant vinden, dat mysterieuze virus, die grote maatschappelijke gedragsexperimenten. Zij krijgen echt energie van alle nieuwe informatie, ervaringen en mogelijkheden, zoals telewerken. “Maar die nieuwsgierige fase blijft niet duren”, zegt Koster. “Hun brandstof, nieuwe input, raakt op. Dus zelfs zij krijgen het nu lastiger.”

Boeiende nieuwe inzichten over vaccins of virusmutaties trekken hun motortje mogelijk weer op gang. Al kan ook overdaad optreden. Er zijn mensen die nu pas ontdekken hoezeer informatieverslaving hun manier is om met crisissen om te gaan. En het allemaal volgen kan, zeker na maanden, heel erg uitputtend zijn.

2. De plichtsbewusten

Zij volgen de regels min of meer blindelings, maar vooral uit verantwoordelijkheidszin. Ze zijn het meest ‘streng in de leer’, stellen de maatregelen niet in vraag, leven ze strikt na en checken zelfs af en toe of ze het ‘nog goed doen’.

Wie lockdownfeestjes organiseert, scoort vaak net op dit kenmerk heel laag. “Het is een misverstand dat die feestvierders dat doen uit gebrek aan medeleven voor anderen. Ze doen het uit een gebrek aan plichtsbewustzijn en bedachtzaamheid”, zegt De Clercq. “Hen proberen motiveren tot meer medeleven, zelfs met steengoed uitgekiende communicatie, heeft dan ook geen zin. Deze subgroep krijg je moeilijk intrinsiek gemotiveerd om regels te volgen.”

Al denkt Koster wel dat sommigen zichzelf zouden kunnen helpen met geheugensteuntjes die de ‘natuurlijke’ nonchalance tegenwerken. Want deze mensen zijn zeker niet allemaal rabiate, bewuste rebellen. Wie zelfs nu nog in de winkel plots vaststelt dat hij zijn masker niet op heeft of ‘echt per abuis’ een ander om de hals vliegt, is dus niet per se een ‘saboteur’ maar wellicht niet bepaald plichtsbewust (en een dromer). Dan kan herhaling van de regels volgens Koster die trek toch bijsturen.

3. De extraverten

Deze groep heeft het extra moeilijk met de regels. Want zij halen hun energie uit sociaal contact. Voor deze ‘types’ is het echt een levensbehoefte om zich geconnecteerd te voelen. “Deze mensen zouden nu de stap kunnen zetten naar meer onlinemogelijkheden zoals Instagram en TikTok.” Hun grote geluk is dat die mogelijkheden er zijn, al is het op den duur niet voldoende. Wanneer alles weer kan, zijn het deze mensen die als eersten uitbundig op café zullen gaan.

Wie laag scoort op extraversie, houdt zich net met plezier aan de regels die een heleboel van die gevreesde sociale druk wegnemen. Voor hen is die hele pandemie ook een verademing. Het is zelfs voor het eerst dat ‘introverten’ in de media komen met de boodschap hoe heerlijk het is om in je eentje series te bingewatchen in plaats van je altijd maar weer te moeten ‘opladen’ om met vrienden op café te gaan. “Sommige van deze mensen hebben niet zoveel last van de huidige regels”, zegt Koster. “Ze ontdekken misschien zelfs nu pas hoe graag ze alleen zijn, rustig thuis.”

Maar het is niet allemaal een feest voor de introvert. “Uiteraard zijn mensen niet te reduceren tot één kenmerk en spelen levensomstandigheden mee”, zegt Koster. “Ook zij missen hun nauwe sociale contacten en kunnen andere negatieve effecten ondervinden van de pandemie, zoals werkonzekerheid.”

En wie zijn innerlijke introvert maanden kan laten zegevieren, botst wanneer de invitaties voor trouwfeesten en team buildings terugkomen, extra hard op zijn ‘trek’. “Als je nu in zo’n cocon zit, moet je echt rekening houden met een aanpassingsfase wanneer het leven normaliseert”, zegt Koster.

4. De altruïsten

Voor hen is de maatregelen volgen makkelijker omdat zij zich opladen door anderen te steunen, wat nu natuurlijk volop kan, bijvoorbeeld als vrijwilliger in een woon-zorgcentrum. Een oproep zoals die van motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste (UGent) om van de hele winter een echte Warmste Winter te maken, spreekt deze groep erg aan. “Wie veel altruïsme in zijn persoonlijkheid heeft, krijgt energie door anderen te steunen”, zegt Koster.

Maatschappelijk is dit een erg waardevolle groep, en de overheid kan hun ‘natuurlijke neiging’ maar best omhelzen met inspirerende voorbeelden van waar hulp welkom is. Al waarschuwt Koster dat de altruïst zichzelf moet beschermen. “Deze trek kan gepaard gaan met de neiging de eigen zelfzorg te verwaarlozen”, zegt Koster.

Net zoals sommige gedragswetenschappers voorspellen dat de wereld ‘na corona’ wellicht sporen zal blijven houden van de ‘introvertiegolf’, vermoedt Koster dat ook over altruïsme. “Je merkt toch dat ook wie geen typische altruïst is door de crisis meer dan anders is aangesproken op zijn samenhorigheidsgevoel. Ik kan me voorstellen dat onze individualistische maatschappij door corona dus wat meer solidair wordt.”

5. De neurotische types

Wie veel van dit ingrediënt in zijn persoonlijkheid heeft, houdt zich strikt aan de regels, maar dan vooral uit angst en ongerustheid. Deze mensen gaan er vaak zelfs strikter mee om dan de bedoeling is. De kans is groot dat ze ook nadat de regels zijn opgeheven driftig hun handen zullen blijven ontsmetten en last zullen hebben van smetvrees. Ook dit neuroticisme kan een trek zijn die pas door deze crisis echt heel duidelijk bij jezelf naar voor komt. In gewone tijden hebben we de kans om in onze comfortzone te leven, waarbij we wat ons angst aanjaagt zoveel mogelijk vermijden. SARS-CoV-2 heeft dat compleet onmogelijk gemaakt.

Experts maken zich dan ook de meeste zorgen over de neurotische types. “Wat voor hen nog moeilijker is dan voor de anderen, is het gevoel van onzekerheid”, zegt Koster. En in het begin van de pandemie al zeiden gedragswetenschappers dat het een van de grote uitdagingen is voor overheidscommunicatie om bij voldoende mensen bezorgdheid aan te wakkeren maar om tegelijk deze ‘angstigen’ niet in paniek te doen slaan.

Ook toont onderzoek dat niet alleen tegenslag door de crisis, zoals werkonzekerheid, maar ook hoog scoren op neuroticisme de kans vergroot op mentale problemen door de pandemie. Meer toegang tot psychologische steun en ook empathie voor deze angsten bij de buitenwereld zijn dus essentieel. Dat knuffelcontact dat nooit durft te knuffelen doet dat echt niet om ‘moeilijk te doen’ maar voelt oprecht vrees voor een virus dat anderen ondertussen veel minder de daver op het lijf jaagt dan in maart.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234