Vrijdag 24/01/2020

Een Parijzenaar in Amerika

In het spoor van De Tocqueville trok Bernard-Henry Lévy door de Verenigde Staten en hield voor het tijdschrift Atlantic Monthly een reisverslag bij. Daarin toont de Franse filosoof zich opvallend mild voor 'the land of the free', verdedigt hij de neocons en spuwt hij op wat hij 'de botheid van instinctieve anti-Amerikanen' noemt.

Door Hans muys

In het jaar nadat het koninkrijk België werd geboren zette een jonge Franse aristocraat voet aan wal in een andere jonge natie: de Verenigde Staten van Amerika. Doel van de reis die de 25-jarige Alexis de Tocqueville samen met collega Gustave de Beaumont ondernam, was het bestuderen van het Amerikaanse gevangenissysteem. Maar De Tocqueville beperkte zich daar niet toe. Hij raakte gefascineerd door de nieuwe democratische samenleving die in Amerika aan het ontstaan was en publiceerde daarover in 1835 een tweedelig boek, De la démocratie en Amérique, dat uitgroeide tot een heuse klassieker. De Franse socioloog avant-la-lettre maakt daarin een indrukwekkende analyse van de karakteristieken die de Nieuwe Wereld onderscheidde van het oude Europa.

De Tocqueville onderkende in dat piepjonge Amerika de grote rol van het geld. Hij beschreef de mix van materialisme, werkethiek en individualisme. Hij belichtte de vorm van democratie die daaruit voortkwam en stelde vast dat 'gelijkheid' en vrijheid' in Frankrijk weliswaar werden bezongen maar in Amerika ook echt in de praktijk werden gebracht. Hij kwam, met andere woorden, tot de conclusie dat de verkiezingsleuze van de toenmalige president Andrew Jackson, "let the people rule", meer was dan een holle kreet.

Democratie in Amerika maakte van De Tocqueville soort ere-Amerikaan, wiens ideeën na meer dan 170 jaar in politieke discussies nog altijd veelvuldig worden ge- en misbruikt. Dat bracht de redactie van het Amerikaanse tijdschrift Atlantic Monthly op het idee om in 2004 een andere Fransman te vragen een soortgelijke reis te maken door het Amerika an de 21ste eeuw. De keuze viel op Bernard-Henry Lévy, filosoof, auteur, en intellectuele superster, die in Frankrijk bekendstaat als BHL.

Maar omdat Franse intellectuelen vaak een behoorlijk pedante mensensoort vormen, sla je Duizelingwekkend Amerika, het in boekvorm gegoten resultaat van zijn reis, toch met enige huiver open. De inleiding voorspelt inderdaad weinig goeds. Ze bevat alle negatieve punten van het BHL-schap: de bijzonder bloemrijke stijl, de ellenlange zinnen en bovenal de onbedwingbare neiging om de lezer nooit te laten vergeten dat hier iemand aan het woord is die heel veel weet.

Maar dan volgt een aangename verrassing: als Lévy aan zijn eigenlijke reisverslag begint, blijkt dat hij meer dan koketteert met zijn boekenkennis. Hij doorkruiste het reusachtige land in alle richtingen en legde tijdens zijn reis meer dan 20.000 kilometer af, heel soms per helikopter, maar meestal 'on he road', zoals het past in Amerika - zij het dan wel in een wagen met chauffeur. Hij zoefde over de wondermooie Highway 1 in Californië, over de spectaculaire Route 65 in Clorado en over tientallen andere grote en kleine wegen. Hij bewonderde landschappen "waar de fauna niet ten prooi is gevallen aan de grote preventieve schoonmaak die hoort bij de Europese beschaving". Hij stapte uit in alle soorten steden: in het centrum- en zielloze Los Angeles, in Seattle, waar hij het gevoel had "thuis te komen", in Savannah, met zijn vergane zuiderse schoonheid. Hij loopt verbaasd door het baseballmuseum in Cooperstown en verbaast zich over het (naar Franse maatstaven) gedisciplineerde rijgedrag. Hij vergaapt zich aan het reusachtige winkelcentrum 'Mall of America' in Minnesota en aan een wapenbeurs-met-nazitrekjes in Texas.

Maar bovenal gaat het in dit boek om de mensen die Amerika maken tot wat het is. 'Native Americans', Afro-Amerikanen, Joodse Amerikanen, Arabische Amerikanen. Lévy praat graag en veel, ook ditmaal. Met een lap dancer in Las Vegas. Met de antisemitische indiaanse voorman Russell Means. Met een dienster in Colorado die hem het Amerikaanse sociale stelsel uitleg. Met een mormoonse archivaris in Salt Lake City. Met brigadier Santa Ana, die ondanks zijn naam en afkomst illegale Mexicaanse migranten tegen probeert te houden aan de zuidgrens.

Voor een prominent medewerker van een blad als Atlantic Monthly gaan vele deuren open. Lévy kon dan ook praten met een indrukwekkend aantal prominentere Amerikanen. Omdat supersterren nu eenmaal graag soortgenoten ontmoeten, stonden mensen als Sharon Stone, Warren Beatty en Woody Allen op zijn verlanglijstje. En aangezien hij Amerika bezocht in een verkiezingsjaar waarin de toestand in Irak snel uit de hand liep, ging hij ook in debat met politici en politieke denkers. Kandidaten Bush en Kerry kreeg hij niet of slechts enkele minuten te spreken, wat hem evenwel niet belette zijn voorkeur voor de laatste uit te spreken. Barack Obama, zo schrijft hij in 2004 heel vooruitziend, is "een naam om te onthouden", hoewel hij voorspelt dat Hillary Clinton de volgende president zal worden. En zijn discussies met neoconservatieve kopstukken die medeverantwoordelijk zijn voor de tragedie in Irak, zoals Bill Kristol, Richard Perle en vooral Francis Fukuyama, zijn bijzonder boeiend, zeker als je weet dat uitgerekend De Toqueville door hen als een voorbeeld wordt geroemd, hoewel die destijds al betwijfelde of de Amerikaanse democratie wel 'geëxporteerd' kan worden.

Lévy's reisverslag bestaat uit een reeks korte, boeiende vignetten over "een van de weinige landen ter wereld waar je, ondanks alles, nog vrij kunt ademen". Hij is niet altijd even origineel, want op impressies uit Graceland of vanaf de plaats waar JFK werd vermoord zit zo langzamerhand niemand meer te wachten. Maar soms verrast hij wel, bijvoorbeeld door te vertellen dat de man die in Mount Rushmore de reusachtige koppen van presidenten liet uithouwen lid was van de Ku Klux Klan of door zijn verrassende vaststelling dat het wel meevalt met het overgewicht van de Amerikanen. Eén keer lijkt hij zelfs de profetische kwaliteiten van De Toqueville te hebben geërfd door, enkele maanden voordat orkaan Katrina toesloeg, zijn bezorgdheid over het 'verslindende water' in New Orleans neer te schrijven.

Maar dat wil nog niet zeggen dat Lévy echt in de voetsporen is getreden van zijn beroemde voorganger. Oké, hij reisde ook rond en bezocht als eerbetoon aan De Tocqueville een aantal gevangenissen. Maar het Amerika dat hij doorkruiste, is niet alleen veel groter dan in 1831, het is vanzelfsprekend ook een heel andere natie. En wat belangrijker is: Duizelingwekkend Amerika biedt niet het soort inzichten dat het werk van De Tocqueville zo belangrijk maakte.

Lévy beseft dat zelf kennelijk ook, want aan zijn eigenlijke reisverslag wordt een lange epiloog toegevoegd, waarin hij zich buigt over de maatschappelijke en politieke verbrokkeling van de VS, over de armoede, over de uitwassen in het kader van de oorlog tegen het terrorisme, zoals Abu Ghraib en Guantánamo. Maar hoewel Lévy dat laatste veroordeelt, en ook niet 'voor' de oorlog in Irak is, noteert hij toch vooral veel pluspunten. Hij wijst erop dat de recente Amerikaanse militaire interventies in elk geval hebben geleid tot de val van dictaturen. Hij respecteert de neocons met wie hij debatteerde, omdat ze "politiek bedrijven met ideeën". En hij maakt zich bijzonder boos over wat hij "de botheid van instinctieve anti-Amerikanen" noemt. Want volgens Lévy is er in de VS momenteel "sprake van een crisis, veeleer dan van de teloorgang van het model".

Wat Katrina aanrichtte in New Orleans deed de auteur even twijfelen, maar hij blijft geloven dat ook daaruit lering zal worden getrokken. De slotanalyse van Duizelingwekkend Amerika is een moeizame evenwichtsoefening geworden tussen lof en kritiek, waarbij de balans toch doorslaat in de richting van 'instinctief pro-amerikanisme. Maar hoe kan dat ook anders van een schrijver die aan interviewers bekende: "America was a great mistress. I had a great fuck with America."

Bernard-Henry Lévy

Duizelingwekkend Amerika

Oorspronkelijke titel: American Vertigo

Uitgeverij De Geus, Breda, 415 p., 22,90 euro

Barack Obama, zo schrijft BHL, is een naam om te onthouden, hoewel hij voorspelt dat Hillary Clinton de volgdende president zal worden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234