Dinsdag 18/01/2022

Een parcours

Paars II slaagde er niet in om de historische puinhoop in de gevangenissen op te ruimen, en hervormingsprojecten als Themis en Feniks moesten terug naar af

van accidenten

Een greep uit de crisissen op Justitie toont aan hoe het hele rechtssysteem snakt naar verandering en het echte begin van de eenentwintigste eeuw. Mét computers, werklastmetingen en waterdichte cellen. Van raadsheren tot criminologen: iedereen schreeuwt om een copernicaanse revolutie én genoeg geld om ze waar te maken. Door Tine Peeters

De magistratuur na de vlucht van Erdal

Na de spectaculaire ontsnapping van de Koerdische verzetsstrijdster Fehriye Erdal stond het land op stelten, na het opdoeken van het DHKPC-proces kwam de hete aardappel bij de magistratuur terecht. Het Hof van Cassatie vernietigde de veroordeling van Erdal en haar kompanen omdat de detachering van rechter Freddy Troch een schijn van partijdigheid wekte. In de dagen erna regende het klachten over de magistratuur, verschanst in haar ivoren toren.

Die kritiek keert ook terug om de gestrande Themisplannen ter verklaren. Themis moest een grootscheepse hervorming van het gerechtelijk apparaat worden, met meer financiële autonomie voor de rechtbanken, maar evengoed managers die moesten oordelen over het personeelsbeleid en de begroting.

"De traagheid van de modernisering heeft te maken met weerstand bij de magistratuur, maar ook met de technische complexiteit van de hele operatie. De drie Themisplannen waren ronduit revolutionair. Daarom bekeken wij ze met de grootste argwaan", zegt Ghislain Londers, raadsheer bij het Hof Van Cassatie.

"Ondertussen is het verhaal van de wereldvreemdheid en weerstand bij de magistratuur wel totaal dépassé. Toegegeven, dat is een recente evolutie, maar nu werken de hoogste magistraten van het land wel mee om het gerecht te hervormen. Wij begrijpen heus wel de totaal veranderde verwachtingen van de maatschappij."

Themis is nog lang geen realiteit, maar de wil lijkt aanwezig om van de rechtbank eindelijk een glazen huis te maken. Bewijs daarvan is de gesmolten vijandigheid bij parketten en de zittende magistratuur tegen de werklastmetingen.

De informatisering na de crash van Feniks

Veel te lang nadat de eerste geruchten over de mislukking van het Feniksproject de kop hadden opgestoken, blies minister van Justitie Laurette Onkelinx (PS) uiteindelijk de hele zaak af. Een miniversie van Feniks, uitbesteed aan de bedrijven Axi en Sylis en goed voor 4 miljoen euro, zorgt wel voor de broodnodige modernisering van de vredegerechten, de politieparketten en de politierechtbanken. Wie de hoofdverantwoordelijke is voor deze mislukking, gaat - o ironie - nog voor jarenlange procedureslagen zorgen.

Ghislain Londers, raadsheer bij het Hof Van Cassatie: "Het is ontzettend jammer dat Feniks mislukt is. Het huidige systeem is dringend aan verbetering toe. Eerlijk gezegd ben ik nooit zeker over de betrouwbaarheid van de gegevens die ik opvraag. Was het plan te ambitieus? Ik weet het niet, soms is het nodig om overdreven ambitieus te zijn. De mislukking van het plan heeft niks met de tegenstand binnen het gerecht te maken. Integendeel, wij zijn vragende partij en hebben er ontzettend veel energie in gestoken. Wie de schuldige is van het debacle, dat moet de toekomst uitwijzen."

De nieuwe regering moet voor Feniks terug vanaf nul beginnen.

De gevangenissen na de Great Escape

De 28 gevangenen die uit de gevangenis van Dendermonde ontsnapten, deden dat zoals in een stripverhaal: met wat lakens, een strategische telefooncel en kartonnen (!) sloten. Toen de Albanese gangster Victor Hoxha even later uitstapjes maakte in Antwerpen, gooide de regering een plan op tafel met meer dan 1.000 cellen tegen 2010, aparte instellingen voor de geïnterneerden, de terugkeer van buitenlandse gevangenen, werkstraffen en de elektronische enkelband. In de wandelgangen kreeg het masterplan meteen de bijnaam 'Daltonplan', als eerbetoon aan de broers uit 'Lucky Luke' die uit elke gevangenis weg raakten.

"Paars II is positief begonnen, met veel aandacht voor de overbevolking en alternatieve werkstraffen, maar naar het einde heeft de regering haar beleid te veel laten bepalen door de incidenten. Niet een coherent beleid, maar de pure zichtbaarheid van de maatregelen haalde de bovenhand", verklaart professor criminologie Sonja Snacken (VUB).

"Het bijbouwen van cellen is een middel om de mensonwaardige toestanden in de gevangenissen tegen te gaan, maar biedt geen langdurige oplossing. De gevangenis blijft de hoeksteen van het strafbeleid. Een verblijf in de cel blijft de meest normale straf, de alternatieve straffen gelden nog steeds als uitzondering. Het zou omgekeerd moeten zijn, elk regeerakkoord van de laatste twintig jaar stuurt aan op die mentaliteitswijziging, maar in werkelijkheid komt er weinig van terecht." Van de militaire gebouwen voor low risk-gevangenen werd nooit nog iets vernomen. "En maar goed ook", lacht Snacken.

Conclusie: paars II slaagde er niet in om de historische puinhoop in de gevangenissen op te ruimen.

De cipiers na de wet-Dupont

De spectaculaire ontsnappingen van de Dendermondse bende en de helivlucht van op de binnenplaats van Lantin deden bijna vergeten hoe primitief het leven in onze gevangenissen kan zijn. Tot een ex-gedetineerde steen en been klaagde over zijn verblijf in de stokoude strafinstelling van Merksplas. De cipiers pikten de beschuldigingen niet, staakten dagenlang en er braken rellen uit. Hun mascotte aan het stakerspiket? Een hond met kepie, lakeijasje en een schotel op de voorpoot met het opschrift: 'Ik ben Mr. Dupont, uw nieuwe chef.'

De wet-Dupont of basiswet regelt de rechten en plichten van de gevangenen, maar de cipiers vinden dat de weegschaal te veel is doorgeschoten in het voordeel van hun 'klanten'. "Het gevangenispersoneel ziet de nieuwe wet als een bedreiging omdat ze in het begin wel, maar op het einde niet betrokken zijn bij de wet-Dupont. Zo krijg je pure angstreacties", meent Snacken, lid van de eerste commissie-Dupont.

In theorie kunnen gedetineerden nu een klacht indienen bij een speciale commissie als ze het niet eens zijn met de manier waarop ze behandeld worden, maar uit geldgebrek zijn die commissies nog altijd dode letter. "De uitvoeringsbesluiten treden maar mondjesmaat in werking, waardoor je een systeem creëert dat indruist tegen de principes van de basiswet. Ik krijg de indruk dat de delen van de wet die prioriteit zijn voor de gevangenisadministratie sneller van kracht worden. De stukken van de wet die de gedetineerden ten goede komen, blijven achterwege. De gedetineerden krijgen trouwens geen onvoorwaardelijke rechten. Na inbreuken kunnen die nog altijd ingetrokken worden."

De kans zit er dik in dat het nog tien jaar duurt eer de hele wet-Dupont echt werkt. Dan is de geest al lang uit de fles.

De jeugdbescherming na de mp3-moord

Na de mp3-moord op Joe Van Holsbeeck in het station Brussel-Centraal geraakte het vernieuwde jeugdsanctierecht in een handomdraai goedgekeurd. Moordenaar Adam G. werd vervolgens uit handen gegeven, zijn handlanger Mariusz O. hoefde niet naar assisen. Enkele maanden na de goedkeuring van het jeugdrecht lekte uit dat ontzettend veel en erg jonge minderjarigen werden opgenomen in psychiatrische instellingen voor volwassenen. Oorzaak? De nieuwe wet zorgt voor een verlaagde drempel bij jeugdrechters om tot collocatie over te gaan, wat volgens kinder- en jeugdpsychiaters tot schrijnende toestanden leidt. De Liga voor de Mensenrechten heeft samen met haar Franstalige tegenhangers beroep aangetekend bij het Arbitragehof tegen het aangepaste jeugdbeschermingsrecht.

"In de wet zit een fundamentele tegenstrijdigheid. Er wordt uitgegaan van een speciaal recht voor jongeren, maar in praktijk kunnen zij even goed behandeld worden als volwassenen. Zelfs de speciale jeugdkamers passen het gewone strafrecht toe. Nochtans wordt ons land systematisch op de vingers getikt door de VN-commissie voor de Rechten van het Kind voor de uithandengeving", zegt Astrid Thienpont, beleidsmedewerker van de Liga. Naast de uithandengeving hebben mensenrechtenorganisaties een fundamenteel bezwaar tegen de onbeperkte cumulatie van sancties. "Er is geen enkele limiet aan de opeenstapeling van straffen waardoor de jongeren niet weten waar ze aan toe zijn."

De roep om vergelding na de mp3-moord maakt het echter weinig waarschijnlijk dat die aanpassingen er komen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234