Donderdag 04/03/2021

Een opera uit de boekskes

Sensatiezucht en gniffelen bij, door roddelpers opgeklopte, schandalen rond beroemdheden een fenomeen van deze tijd? Vergeet het maar, in de negentiende eeuw was het niet anders.

Misschien herinnert u zich van The Borgias, de spectaculaire BBC-reeks uit 1981, het personage dat door Simon McBurney werd gespeeld. Jacob Burckardt, of Johannes Burchardus, was ceremoniemeester van paus Alexander VI, geboren Roderic Llançol i de Borja, later Rodrigo Borgia. Hij was een pietje-precies, die elk detail van het hofritueel regelde. Al even nauwgezet hield hij een dagboek bij. Dat dagboek is de belangrijkste bron voor alle gruwel- en andere verhalen over de Borgia's, een naam die voor velen gelijk staat aan koude rillingen.

En hoewel ook het beruchte 'witte poeder', dat allerlei concurrenten van de machtige familie het leven zou gekost hebben, erin wordt vermeld, gaat het vooral over een nieuwe, moderne vorm van politiek: die waarin macht wordt gekocht met geld en gunsten. De eeuwen hebben die vorm verfijnd maar ze leeft nog altijd voort. Berlusconi is het eminente voorbeeld maar ook in de recente Franse politiek zijn de schandaal- en corruptieverhalen legio.

Onder die gunsten konden ook vrouwen begrepen worden en Lucrezia werd meer dan eens als dusdanig gebruikt. Met name moest zij dienen om de banden met het huis Sforza te versterken en zo de macht van de paus in Noord-Italië uit te breiden. Dat gebeurde langs de Pesaro-tak van het geslacht, waarmee Alexander VI al langer goede relaties onderhield.

Oedipus

Getuige daarvan is een vroeg schilderij van Titiaan dat zich in het KMSK in Antwerpen bevindt. Daarop staat Jacopo Pesaro uitgebeeld, die door de paus aan de heilige Petrus wordt voorgesteld. Die Jacopo, bisschop en admiraal van de pauselijke vloot, was een ver familielid van Giovanni Sforza, met wie de paus Lucrezia liet trouwen.

Dan volgt wat u in de tv-reeks hebt gezien: ontbonden huwelijken, onwettige kinderen, moorden, misschien wel incest, nieuwe verbintenissen, enzovoort, tot Lucrezia trouwt met Alfonso d'Este, de hertog van Ferrara (via diens zoon Ercole en kleindochter Anna d'Este, is zij overigens een voorouder van onze koning Albert, net als van zowat alle Europese royals). Daar wordt zij opeens een nieuw iemand, een hoogst verfijnde mecenas van kunsten en wetenschappen. En daar speelt, op de proloog na, de opera van Donizetti.

Die opera is niet meteen een geschiedenisles, evenmin als de tv-serie. Regisseur Guy Joosten zegt het meteen: "Het is niet echt geloofwaardig dat er op het kasteel van de Este's in Ferrara in grote letters 'Borgia' zou staan (zodat het mannelijke hoofdpersonage er heimelijk de B kan afhalen om orgia over te houden). Donizetti en zijn librettist Romani baseerden zich dan ook niet echt op de geschiedenis of op het dagboek van Burckardt maar eerder op het toneelstuk Lucrèce Borgia van Victor Hugo. Hugo schreef het op zeer korte tijd en wilde ermee, zoals Joosten zegt, "een middelvinger opsteken naar het klassieke Franse theater".

Victor Hugo brak met de Aristotelische principes van het theater maar greep, aldus Joosten, "tegelijk terug naar het oude, mythische gegeven van de zoon die zonder het te weten verliefd wordt op zijn moeder, het Oedipus-verhaal." Om in die pirouette te slagen, bereidde hij uit een mengelmoes van allerlei historische en verzonnen elementen een romantisch drama, dat net als de klassieke mythes én de tv-serie passie, geslepenheid en misdaad met elkaar verbindt. Het was een succes en al bij de eerste opvoering merkte een toeschouwer op: "Het heeft tegelijk de schoonheid van een toneelstuk en van een opera."

Op de meest intensieve momenten nam Hugo overigens lyrische elementen op in zijn stuk: woordeloze gedeelten, waarbij de actie onderstreept werd met muziek, maar ook tekstgedeelten die wel een opeenvolging lijken van recitatief en aria. De overgang naar de opera, die door Donizetti werd gemaakt, was als het ware ingebakken.

Goegemeente

In de opera wordt er veel gefeest: het begint met een gemaskerd bal in Venetië, daarna is er een feest in Ferrara en het eindigt met een banket. Ook dat is een element dat voor ons niet alleen naar de renaissance verwijst maar evengoed naar de roddelpers van vandaag, die niets liever doet dan met telelenzen naar de feestjes van de celebrity's gluren. Dat komt tegemoet aan een eigenaardige mengeling van sensatiezucht, afgunst en bewondering bij het publiek van diezelfde pers. In de negentiende eeuw was het niet anders; Hugo was zich daar ongetwijfeld van bewust en bespeelde op een virtuoze manier die verwachtingen. De 'vervalste' renaissance was dan niet meer dan de filter die het de goegemeente mogelijk maakte zonder al te veel wroeging naar de schandalen te kijken - net zoals de telelens nu.

En zoals de opera? Uiteraard is het ook in het rode pluche gemakkelijk glimlachen met de extravaganties van een vermeend verleden. Misschien heeft Joosten daarom gekozen voor het minder comfortabele Koninklijk Circus. "Ook wel omdat heel het verhaal, met al die feesten, baldadigheden en perversies een groot circus is", zegt hij, "maar binnen dat circus wil de vrouw waaromheen alles draait, Lucrezia, iets heel kleins en eerlijks verwezenlijken, dat tegelijk heel groots is. Haar gevoelens zijn echt, haar liefde is zuiver."

Jaja, dat horen we graag, net zoals we het graag lazen over Lady Di. Eens kijken of de opera ons dat echte gevoel kan geven. Burckardt zou er in elk geval bij gegniffeld hebben.

Vanaf vandaag in het Koninklijk Circus in Brussel. Organisatie: De Munt

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234