Donderdag 23/01/2020

Rijksdag

Een onbekend document bevestigt scepsis: Van der Lubbe stak Rijksdag niet in brand

De brandende Rijksdag op 27 februari in 1933. Beeld Getty Images

Marinus van der Lubbe werd in 1934 ter dood veroordeeld omdat hij de Rijksdag in Berlijn in brand zou hebben gestoken. Er is altijd aan getwijfeld of hij dat echt heeft gedaan, en een tot nu onbekend document versterkt deze scepsis. Maar historici vrezen dat de precieze toedracht altijd in nevelen gehuld zal blijven. 

Een lid van de toenmalige naziknokploeg SA, Hans-Martin Lennings, heeft verklaard dat Van der Lubbe de brand niet kan hebben gesticht. Hij bracht de Nederlander op 27 februari tussen 9 en 10 uur ’s avonds met de auto naar de Rijksdag, het Duitse parlementsgebouw. Bij aankomst roken hij en zijn collega’s ‘een vreemde brandlucht’ en zagen ze dat er lichte rook hing. De Rijksdag brandde dus al voordat Van der Lubbe arriveerde.

Marinus van der Lubbe, een 24-jarige arbeidsongeschikte metselaar uit Oegstgeest, was lid van de Communistische Jeugdbond. Hij zou deels ontkleed en in verwarde toestand in de Rijksdag zijn aangetroffen en schuld hebben bekend. De nazi’s stelden in eerste instantie dat de halfblinde Nederlander hulp moest hebben gekregen. “Het staat als een paal boven water dat de communisten een laatste poging hebben gedaan om door brand en terreur verwarring te stichten om dan in de algemene paniek de macht te grijpen”, schreef propagandaminister Joseph Goebbels in zijn dagboek.

Een maand voordat de Rijksdag in brand werd gestoken, was Adolf Hitler benoemd tot rijkskanselier van Duitsland. Van der Lubbe zei dat hij naar Berlijn was gekomen om de communisten in Duitsland te steunen. Hij had al eerder gezegd dat hij een daad wilde stellen tegen het opkomende nazisme.

Versuft

Van der Lubbe stond uiteindelijk met vier andere communisten terecht. Gedurende het proces, dat in totaal vier maanden duurde, stond hij versuft in de beklaagdenbank, met hangende schouders en het hoofd naar de grond gericht. Als hem om een verklaring werd gevraagd, gaf hij mompelend antwoord. Toch werd de Nederlander als enige van de vijf verdachten schuldig bevonden en ter dood veroordeeld. Op 19 januari 1934 werd hij in Leipzig met de guillotine onthoofd. Ondertussen grepen de nazi’s de gebeurtenis aan burgers hun politieke grondrechten te ontnemen.

Een portret van Marinus van der Lubbe uit 1933, met aansteekblokjes in zijn hand.

De gebeurtenis is altijd voer geweest voor complottheorieën. Zo zouden de nazi’s volgens sommigen zelf de Rijksdag in brand hebben gestoken en Van der Lubbe hebben gebruikt om hun tegenstanders vleugellam te maken. In 2008 kreeg de Nederlander postuum pardon, dankzij een wet uit 1998 die onterechte veroordelingen uit de nazitijd nietig verklaart.

Protest

Volgens het Duitse persbureau DPA heeft Lennings met zijn collega’s tevergeefs tegen de arrestatie van Van der Lubbe geprotesteerd, waarna zijzelf ook werden opgepakt. Ze werden gedwongen een verklaring te ondertekenen dat ze niets wisten. Lennings is uiteindelijk gevlucht naar het toenmalige Tsjecho-Slowakije.

De SA-man, die in 1962 overleed, liet zijn verklaring in 1955 notarieel vastleggen, voor het geval er postuum een nieuw proces zou komen voor Van der Lubbe. Dit document is onlangs teruggevonden in het archief van de rechtbank in Hannover. Volgens de rechtbank is de verklaring authentiek, in die zin dat zij door Lennings zelf is geschreven. Dat betekent dus niet per se dat de inhoud van de verklaring ook klopt.

“Dit document is uiteindelijk niet meer dan de verklaring van één persoon”, zegt Niod-historicus David Barnouw. “Het is feitelijk de zoveelste theorie over de gebeurtenissen die dag, waar al zoveel onderzoeken naar zijn uitgevoerd. Voor de één is Van der Lubbe een held, voor de ander een slachtoffer, en weer een ander noemt hem een schurk. Ik vrees dat we het gewoon nooit zullen weten.”

Marinus van der Lubbe (1909-1934) buiten de rechtszaal, omringd door Duitse agenten. Beeld Universal Images Group via Getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234