Maandag 08/08/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

‘Een onaangename oorlogswinst’: Noren voelen zich ongemakkelijk bij de financiële gevolgen van de oorlog in Oekraïne

De Troll is een gigantisch gasproductieplatform voor de exploitatie van aardgas in de Noordzee bij Noorwegen.  Beeld AP
De Troll is een gigantisch gasproductieplatform voor de exploitatie van aardgas in de Noordzee bij Noorwegen.Beeld AP

‘Er zijn tijden dat het niet leuk is om geld te verdienen. Dit is zo’n tijd’, zei de Noorse minister van Energie onlangs. Veel Noren voelen ongemak bij de financiële gevolgen van de oorlog in Oekraïne, die voor olie- en gasexporteur Noorwegen gunstig uitpakken.

Jeroen Visser

Sinds het begin van de Russische invasie zijn de olie- en gasprijzen flink gestegen, en daarmee ook de winsten voor de Scandinavische energiereus. Nu Rusland de gaskraan naar Europa dreigt dicht te draaien, voorspellen analisten nog hogere prijzen. Het zorgt in Noorwegen voor een debat in het parlement en in de media: moet een deel van de winst niet terugvloeien naar de slachtoffers van de oorlog?

Noorwegen is na Rusland de grootste olie- en gasexporteur in Europa. Het land levert ongeveer een kwart van het aardgas dat door Europese landen wordt gebruikt. Veel van de winst vloeit direct of indirect, via belastingen en concessies, naar de Noorse staat.

Voor 2022 was een winst van 28 miljard euro begroot, maar de bank Nordea voorspelt dat 150 miljard euro zal binnenstromen. De extra winst is geheel toe te schrijven aan de prijsverhogingen, want de Noorse gasproductie draait al op volledige capaciteit. Een Russische gasblokkade zal dus niet leiden tot een hogere productie in Noorwegen.

Compensatie

De Noorse krant Dagbladet spreekt nu van ‘een onaangename oorlogswinst’. ‘Waar Oekraïne wordt verpletterd, en andere landen vooral de negatieve effecten van de oorlog ondervinden, zoals stijgende energieprijzen en inflatie, ervaren wij juist een voordeel.’ De krant vraagt de regering ‘solidariteit te tonen’ en meer geld vrij te maken voor hulp aan Oekraïners. De Noorse EU-klimaatambassadeur Paal Frisvold riep zijn land op de ‘superwinsten’ op te geven en Europese consumenten te compenseren voor de prijsstijgingen.

Ook de linkse Milieupartij wil dat Noorwegen diep in de buidel tast. Parlementslid Rasmus Hansson lanceerde een plan voor een solidariteitsfonds, gemodelleerd naar de Marshallhulp die Europese landen, waaronder Noorwegen, na de Tweede Wereldoorlog van de Verenigde Staten ontvingen.

‘Ons principe is dat de extra olie- en gaswinsten het directe gevolg van de oorlog zijn en dat ze dus ook gebruikt moeten worden voor de slachtoffers’, zegt Hansson aan de telefoon. ‘Het geld moet naar de vluchtelingen gaan, maar ook naar landen als Polen, die een groot deel van de vier miljoen vluchtelingen opvangen.’

Grootste fonds ter wereld

Het geld dat Noorwegen verdient met de verkoop van olie en gas, vloeit al decennia in een speciaal investeringsfonds, het Statens pensjonsfond Utland (SPU). In het fonds, het grootste ter wereld, zit nu 1.200 miljard euro, oftewel 220.000 euro per Noor. Dit moet toekomstige pensioenlasten dekken, maar geldt ook als achtervang voor tegenvallers en crises. Daarnaast leveren de beleggingen de Noren veel rendement op.

De regering mag jaarlijks 3 procent aan rendement gebruiken voor de begroting, een plafond dat in Noorwegen nagenoeg heilig is. Maar volgens Hansson is nu sprake van een uitzonderlijke situatie. ‘Deze winsten zijn van een heel andere orde’, zegt hij. ‘Het zou grotesk zijn als we nu gewoon doorgaan met investeren, alsof de ramp in Oekraïne niet plaatsvindt.’

De Noorse regering ziet dat anders. Minister van Financiën Trygve Slagsvold Vedum benadrukte in een interview met Time dat Noorwegen binnen het huidige budget al 200 miljoen heeft gereserveerd voor hulp aan Oekraïne, meer dan de meeste andere Europese landen. Daarnaast wees hij erop dat hij verplicht is de olie- en gaswinsten in het fonds te stoppen. ‘Er is onder de mensen en in de politiek altijd veel steun geweest voor dit model’, voegde hij eraan toe.

Geen gegarandeerde winst

Volgens Kjetil B. Alstadheim, politiek commentator van de krant Aftenposten, beweegt het politieke debat zich voorlopig niet richting het voorstel van de Milieupartij. ‘Een van de problemen is dat het om een voorspelling gaat en geen gegarandeerde winst. Bovendien heeft het investeringsfonds door de oorlog en de daarmee gepaard gaande dalende beurzen ook veel waarde verloren. Het is dus nog onduidelijk hoeveel winst er zal worden gemaakt’, zegt hij aan de telefoon.

Een ander probleem met het voorstel van de Milieupartij is volgens Alstadheim dat als je winst koppelt aan hulp, ook het omgekeerde kan gelden. ‘Moet Noorwegen dan ineens niet helpen in tijden dat er niet of nauwelijks winst wordt gemaakt?’

In zijn speech aan het Noorse parlement, afgelopen woensdag, vroeg de Oekraïense president Volodymyr Zelensky niet om het Noorse gasgeld. In plaats daarvan vroeg hij om meer wapens en sancties tegen Rusland, zoals het sluiten van Noorse havens voor Russische schepen.

Uitzondering

De Noorse regering beloofde nog eens tweeduizend antitankwapens te leveren. De bewapening is bijzonder voor Noorwegen, dat zich internationaal profileert door vredesonderhandelingen te faciliteren en jaarlijks de Nobelprijs voor de Vrede uit te reiken. ‘Sinds de jaren vijftig hanteerde de Noorse regering de regel geen wapens te sturen naar landen in oorlog, maar nu is een uitzondering gemaakt. Dat is heel bijzonder’, zegt Alstadheim.

De oorlog in Oekraïne heeft zo ook in Noorwegen gezorgd dat decennia oude principes worden opgegeven, net als in de buurlanden Zweden en Finland, die ook wapens leveren en waar hardop over het Navo-lidmaatschap wordt gesproken. Noorwegen is al een (prominent) lid van het militaire bondgenootschap. De Noorse Navo-baas Jens Stoltenberg besloot vorige week een jaar langer aan te blijven; eigenlijk zat zijn termijn erop en zou hij dit jaar overstappen naar de Noorse centrale bank.

De vraag is of ook de sacrale regel dat de olie- en gaswinst niet mag worden aangeroerd, bestand blijft tegen de druk. Het fonds maakte al bekend af te willen van zijn Russische belangen, toch een teken dat politieke belangen een rol spelen. Parlementslid Hansson: ‘Wij nemen nu nog een marginale positie in, maar het zaadje groeit. Ik verwacht dat over niet al te lange tijd alle partijen iets soortgelijks zullen voorstellen.’

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234