Woensdag 04/08/2021

een olifant in de woonkamer

In Elephant, de Gouden Palm-winnaar van de Amerikaanse regisseur Gus Van Sant, lopen geen olifanten rond. Alleen gewone scholieren (en slechts enkele volwassenen) tijdens een gewone dag op een gewone Amerikaanse high school. Plots is daar die onverklaarbare uitbarsting van dodelijk geweld. Dát is de olifant uit de titel. Het Columbine-drama is slechts één voorbeeld van dat geweld. Maar het manifesteerde zich al op andere scholen, vooral in Amerika, maar ook in Europa. Het is een fenomeen waar men niet naast kan kijken, net zomin als naast een olifant in de huiskamer.

In Bowling for Columbine werd de moordpartij op de gelijknamige high school uitgebreid geanalyseerd, becommentarieerd en in een ruimer, maatschappelijk kader geplaatst, met als centrale vraag van filmmaker Michael Moore aan zijn landgenoten: 'Are we a nation of gun nuts or are we just nuts?' In Elephant heeft Gus Van Sant een totaal andere aanpak gevolgd.

"Toen het drama in Columbine gebeurde, nu ruim vier jaar geleden, ben ik meteen met dit project begonnen", vertelde regisseur Gus Van Sant ons op het Fimfestival van Cannes, waar hij de Gouden Palm zou krijgen voor zijn film Elephant. Het originele idee was om als het ware te proberen binnen te dringen in de geest van die twee jongens. We gingen dus op zoek naar hun relatie, naar hun motieven, enz. Maar dat idee veranderde na verloop van tijd, wellicht omdat het te academisch leek. Die hele problematiek werd gedurende jaren zo uitvoerig bediscussieerd, dat het bijna onmogelijk werd om dat nog eens in een traditionele film te doen. We zijn dus jaren bezig geweest met de ontwikkeling van een scenario voor deze film, waarbij ik tegelijk probeerde uit de buurt te blijven van de traditionele, narratieve aanpak. We waren daar op een bepaald moment zo goed als klaar mee en konden bijna gaan draaien, maar het blééf toch wel een scenario dat die problematiek van high school-geweld analyseerde, bediscussieerde en vanuit verschillende invalshoeken benaderde. Ik heb toen vastgesteld dat dit voor mij de verkeerde benadering was en ik wou het project laten vallen. Maar de productiemaatschappij HBO bleef aandringen en liet weten dat ze ook wel gewonnen was voor een andere werkwijze. Wat we toen gedaan hebben, is dat we zijn begonnen met de casting van de personages, zodat ik naderhand mijn scenario als het ware 'rond' hen kon schrijven. Een van de consquenties daarvan was dat er evenveel aandacht zou besteed worden aan de kids die later zouden vermoord worden als aan de kids die later de moordenaars blijken te zijn. Het centrale idee was om de kijkers alle vrijheid te laten om hun eigen gedachten te hebben over dat incident. En dat kunnen zeer uiteenlopende gedachten of meningen zijn. Wat Michael Moore in zijn film gedaan heeft, is alle mogelijke zaken opsommen om dat incident te verklaren. Hij heeft op zijn manier erg goed werk geleverd, maar dat is nu eenmaal zijn job en hij kan dat zeer goed. Maar een aantal elementen heeft hij toch nog gemist. Het blijft hoe dan ook zijn standpunt en wat hij in feite doet, is de toeschouwer vertellen wat hij over dat incident denkt. Het probleem is nu al vier jaar lang besproken, maar er blijven nog altijd onbeantwoorde vragen. Zo zijn er bijvoorbeeld de uren video-opnamen die de twee Columbine-kids blijkbaar gedraaid hebben toen ze alleen waren. Die zijn nu in handen van de politie en misschien komen die wel nooit in de openbaarheid. Maar die videobanden zouden ongetwijfeld een heel ander verhaal opleveren, waarvoor we nu alleen maar onze verbeelding kunnen gebruiken.

"Wat ik met Elephant geprobeerd heb, is je uit te nodigen om mij te vertellen wat jij over dit alles denkt. Dat wordt dan een deel van het filmverhaal, van het niet-traditionele filmverhaal. Het hangt dus ook af van wat de toeschouwer zelf meebrengt naar deze film. Als hij of zij niets meebrengt, dan wordt dit inderdaad een 'moeilijke' film. Het publiek verwacht meestal niet dat het zelf iets moet meebrengen, want doorgaans zijn het de films zelf die het hele verhaal vertellen. De meeste films willen de toeschouwers liefst zo weinig mogelijk loslaten, uit vrees ze helemaal te verliezen. Maar met deze film heb ik juist geprobeerd een soort 'interactieve' omgeving te creëren, waar zowel gegeven als genomen wordt."

Afgaande op de eerste reacties tijdens het Festival van Cannes hadden een aantal Amerikaanse filmjournalisten het daar behoorlijk moeilijk mee.

Gus Van Sant: "Ja, die wilden duidelijk niet alleen een 'verklaring' krijgen voor de gebeurtenissen, maar ze hadden ook kritiek op de structuur van de film. Net zomin als technische of psychologische informatie, gaf Elephant hen niet of niet voldoende de puur 'dramatische' informatie die ze gewend zijn, waardoor de kijker bijvoorbeeld met een personage kan meevoelen als het in problemen raakt. Ze missen de dramatische technieken die doorgaans gebruikt worden in films die als entertainment bedoeld zijn. In dat opzicht is dat een kritiek op de stijl van deze film. Het is wel opmerkelijk, maar het verrast mij niet echt, want in Variety had Todd McCarthy mijn vorige film Gerry al op dezelfde manier, en zelfs harder, aangevallen. Ik verwachtte mij dus wel een beetje aan die reactie. Het maakt in feite deel uit van een grotere discussie over de toekomst van de cinema. Als film blijft wat het altijd geweest is, dan verandert er niets. Maar als er wél iets verandert - en dat lijkt mij persoonlijk een goede zaak - dan kan film iets anders worden dan wat we bijvoorbeeld in de jaren dertig te zien kregen.

"Voor mij is het moeilijk om te weten hoe de Europeanen tegen iets als Columbine aankijken. Voor hen is dat misschien zo'n verhaal over Amerikanen die Amerikanen doodschieten. En wie weet, bekijken ze dat wel als een soort western. Of ze zien het als het bewijs van een bepaalde agressiviteit in de Amerikaanse cultuur, een barbaars kenmerk dat voor een Europeaan een vreemd en interessant verschijnsel is of een typisch kenmerk van een jonge cultuur. In Oregon, de staat waar ik woon, waren er 150 jaar geleden nog geen steden. Dat was nog het territorium van de Indianen. Ons land heeft op zo'n korte tijd een enorme groei doorgemaakt, maar op een bepaalde manier is het alsof we nog altijd in het WIlde Westen wonen. Op een uur rijden van Portland, waar ik woon, kom je zeker nog mensen tegen van wie de grootvaders indertijd nog jacht hebben gemaakt op de laatste Indianen. En hen vermoord hebben."

Ondanks het feit dat het scenario zo'n lange ontwikkelingsfase heeft doorgemaakt, wordt hier en daar in verband met Elephant gesproken en geschreven over improvisatie?

"Dat heeft voornamelijk met de dialogen te maken. Ik had zo'n acht pagina's dialoog geschreven voor de drie meisjes, terwijl ze naar de cafetaria wandelen. Maar toen we die scène uiteindelijk gedraaid hebben, vroeg ik hen gewoon te praten tegen elkaar zoals ze in dergelijke omstandigheden zouden doen en dus niet na te vertellen wat ik neergeschreven had. Die hele scène hebben ze inderdaad geïmproviseerd. Datzelfde procédé hebben we nog enkele keren toegepast. Dat was technisch niet altijd even makkelijk. Als je een traditionele filmscène draait, valt het ritme meestal zo'n beetje samen met de dialoog. Als een personage bijvoorbeeld naar een raam stapt en intussen iets vertelt, dan weet iedereen wat te doen: de 'focuspuller' weet wanneer hij scherp moet stellen, de cameraman weet wanneer de camera moet bewegen, enzovoort. Maar in dit geval kon dat dus niet. Dat was goed te merken in de telefoonscène wanneer John, nadat zijn vader hem bij de school had afgezet, met zijn broer praat. Dat was allemaal improvisatie, waardoor het ritme van die scène totaal onvoorspelbaar werd. Het was geen onmogelijk procédé, maar het was wel iets nieuws, want elke keer kwamen de personages met andere dialogen op de proppen. Niets werd neergeschreven, ook niet na de eerste opname."

Hoe werden de jonge 'acteurs' gekozen?

"We hebben advertenties geplaatst en open audities gehouden, waarop zo'n 1.500 high school-kids zijn afgekomen. We hebben foto's genomen, we hebben met hen gepraat en dan hebben we er een aantal laten terugkomen om bepaalde scènes te spelen. We lieten hen improviseren rond gegevens zoals: 'Hij is een goede vriend aan wie je vorige week geld geleend hebt en nu wil hij het niet terugbetalen. Wat zeg je dan? Verzin maar iets.' En zo hebben we de kids geselecteerd die we uiteindelijk in de film gebruikt hebben. Ze wisten op voorhand alleen maar dat het een film over high school violence zou worden. Of eerder: een film over hun leven op school. Na verloop van tijd begrepen ze wel dat het ook over geweld zou gaan, al hebben we dat zelf zo'n beetje in het midden gelaten, want we wilden niet dat hun omgeving zich ongerust zou maken. Toen de cast eenmaal geselecteerd was, hebben we hen en hun ouders alles uitgelegd. Het belangrijkste was dat we vooral wilden dat ze zoveel mogelijk zichzelf zouden zijn."

De film bevat veel sequentie-opnames, waarbij de camera gedurende lange tijd met de personages meewandelt.

"Dat is iets dat waarmee ik al eerder in Gerry gespeeld heb. Dat waren ook heel lange opnames, waarmee ik zo'n beetje het gevoel van 'real time' wilde benaderen. Het blijft uiteraard een benadering, want het tijdsverloop wordt hoe dan ook in stukjes gehakt. Maar de suggestie is wel degelijk aanwezig. Bij Gerry heb ik voor dat idee inspiratie gevonden in Sátántangó van Béla Tarr (Hongaarse film uit 1994, JT) en bij Elephant heb ik daar voort op gewerkt. Voor datzelfde idee in verband met het echte tijdsverloop ben ik ook beïnvloed door een film zoals Jeanne Dielman van Chantal Akerman en door sommige films van Jacques Tati. Dat waren ook filmmakers die experimenteerden met zaken zoals ritme en tijd. Elephant vertelt geen traditioneel verhaal, maar de personages leggen wel een bepaald traject af. Er is een bepaalde progressie. Daarvoor zijn zaken zoals ritme en herhaling erg belangrijk, ook om de nieuwsgierigheid te prikkelen en een ander soort aandacht vast te houden."

Na grote Hollywood-films, zoals Good Will Hunting en Finding Forrester was het voor u blijkbaar een opluchting om weer kleinschaliger, meer experimenteel te werken.

"Ja, dat was zeker zo. Zowel Gerry als Elephant heb ik met een erg kleine ploeg gedraaid en ik vind dat altijd beter. We hadden veel kortere draaiperiodes, want kleiner betekent ook dat we sneller konden werken."

In een 'traditionele' film heeft alles een reden en een betekenis. Als we in Elephant een van de (latere) daders piano zien spelen, zal wellicht niemand denken: 'Aha, dat is een mogelijke verklaring voor hun daden.' Maar als u ook laat zien hoe één van hen een gewelddadig videospelletje speelt of naar een documentaire over het nazisme zit te kijken, hoe zit het dan?

"We wisten op voorhand dat dergelijke scènes voor een soort 'buzz' zouden zorgen, dat de mensen daarover zouden praten, net zoals over de 'kids in the shower'-scène. In de States hebben we een televisiekanaal dat de helft van de tijd documentaires over Hitler en de Tweede Wereldoorlog uitzendt, in die mate zelfs dat sommige van mijn vrienden dat 'the Hitler-channel' noemen (glimlacht). De enige betekenis van die scène is dat televisie in het algemeen een bepaalde invloed heeft, net zoals het gooien van zo'n spuugballetje op school, als een kleine aanduiding van pesterijen, een invloed kan hebben. Het is niet de bedoeling om te suggereren dat die jongens de hele tijd naar Hitler-documentaires zaten te kijken. Ze zaten volgens mij vooral te wachten op hun wapens en toen kwamen ze toevallig bij dat televisiekanaal terecht."

Het feit dat de jongens, vooraleer ze voor de allerlaatste keer naar school vertrekken, samen onder de douche gaan en elkaar kussen, is dat ook zo'n hint die eigenlijk geen hint wil zijn?

"Dat kan inderdaad de suggestie wekken dat die jongens een zeer intieme verhouding hadden en dat ze misschien gay waren. Maar voor mij betekent het vooral dat zij beseffen dat ze op weg zijn naar hun dood. Een van de jongens zegt dat hij nog nooit iemand gekust heeft. Ze realiseren zich dat dit een afscheid is en al de rest heeft dan geen belang meer. Het heeft geen enkel belang wat anderen kunnen denken en evenmin wat zij zelf denken, want over een uur zullen ze dood zijn. Het was in ieder geval niet mijn bedoeling om aan te geven dat de jongens nazistische homo's waren, maar ik besef natuurlijk wel dat er mensen zullen zijn die precies dát denken."

Jan Temmerman

'De kijker wordt uitgenodigd om te zeggen wat hij denkt, doet hij dat niet, dan wordt dit inderdaad een 'moeilijke' film'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234