Maandag 06/07/2020

Een oefening in lengte en traagheid

Vanmiddag wordt 'De man zonder eigenschappen', de trilogie van Guy Cassiers en Het Toneelhuis, voor het eerst integraal gespeeld. Een paar redenen waarom u deze marathon best wel eens de moeite waard zou kunnen vinden.

Vooreerst omdat je de eigenzinnige en moeilijke keuze van theatermaker Guy Cassiers moet bewonderen. Het is niet de eerste keer dat hij zich aan een trilogie over een topwerk waagt, eerder deed hij het ook bij het Ro-theater met A la recherche du temps perdu van Proust. Net zoals De man zonder eigenschappen van Musil is dat ook een boek dat iedereen kent, maar weinigen gelezen hebben. Een turf van 1.800 pagina's, en zelfs dat is een onvoltooid werk, wat het meteen haast mythische proporties gaf. Marguerite Duras noemde het "een buitengewoon duister, onleesbaar en onweerstaanbaar boek".

Dat belooft weinig goeds, maar het valt behoorlijk mee. Cassiers heeft een aantal hoofdthema's uit het werk overgenomen, en daar zijn eigen interpretatie aan gegeven, waardoor de trilogie van de politieke analyse steeds meer naar het persoonlijke evolueert, en uiteindelijk naar de essentie van het schrijven zelf.

Robert Musil toont hoe moeilijk de evenwichtsoefening is tussen het individu en de samenleving, hoe de mens worstelt om zijn psychologisch verhaal in een groter politiek en sociaal patroon in te passen. In het eerste deel wordt ons een groep mensen voorgeschoteld uit een vooroorlogse maatschappij in ontbinding, die griezelig veel overeenkomsten vertoont met onze huidige samenleving. De machthebbers identificeren zich met een verleden en met idealen die niet meer stroken met de realiteit waarin ze leven. Soms lijkt het alsof ze een gated community voor zichzelf hebben gecreëerd .

Daarbinnen treffen ze voorbereidingen voor de viering van 70 jaar keizerschap van Franz-Joseph en leggen en passant de mechanismen bloot van het politieke bedrijf. De elite probeert angstvallig te bewaren wat is, maar de teloorgang blijkt onafwendbaar, want we spreken 1913, de vooravond van de Eerste Wereldoorlog die het einde zal betekenen van het oude Europa. Ze dansen op de rand van de vulkaan, niet wetend wat te doen. Tot ze uiteindelijk hun hoop richten op Ulrich, die zich ver van elke retoriek houdt, geen eigenschappen heeft, en daarom als alternatief wordt gezien voor een wankelend systeem. "Ofwel gaan we onder aan parlementair gezwets, ofwel laten we ons leiden door onze sterkste zoon", is één van de sleutelzinnen, en je hoeft niet meteen een genie te zijn om enige parallellen met het hier en nu te trekken.

Onmogelijke liefde

Van die grote politiek verplaatst het tweede deel zich naar de onmogelijke liefde, van de politiek naar de emotie en de intuïtie, naar zelfhandhaving binnen een verkruimelend politiek systeem, en ook hier is de tekst weer brandend actueel. Het derde deel, ook het kortste, is dan een epiloog waar de wanhopige mannelijke behoefte tot zingeving aan het absurde gehekeld wordt door de vrouwen die er het slachtoffer van geworden zijn.

Dat klinkt zwaar en ernstig, en dat is het vaak ook. Maar Cassiers is niet in de val van zijn personages gelopen, die zichzelf vaak veel te ernstig nemen. Er wordt in de trilogie ook behoorlijk wat afgedold op de scène, en er zit meer dan één hilarische scène tussen. Bovendien kan je urenlang genieten van een absolute topcast waarin echt niemand onder niveau speelt, integendeel. Goed gecast, mooi gespeeld, met in het eerste deel een absolute topprestatie van Tom Dewispelaere. Maar ook Katelijne Damen, Gilda De Bal, Vic De Wachter, Marc Van Eeghem, Liesa Van der Aa en Johan Leysen vallen te bewonderen in zeer sterke rollen.

En dan heb je natuurlijk de theatertaal van Guy Cassiers, die zo sterk zijn signatuur draagt dat je ook zonder zijn naam te kennen al na tien minuten weet dat dit niet anders dan een Cassiers kan zijn, met telkens nieuwe en meer uitgepuurde varianten op zijn projectietechnieken, die steeds meer ondersteunend worden en werken.

Cassiers is ook een kunstenaar die zich durft te omringen met ander talent: de ondersteunende, maar zo essentiële soundscape van Diederik De Cock, het licht van Enrico Bagnoli, dat nu eens een film noir-uitstraling geeft, dan weer een discotheek oproept en de zeer theatrale maar zo functionele en mooie kostuums van Valentine Kempynck. Alleen al de vormelijke aankleding is een esthetisch genot om te bekijken en te beluisteren.

Is er dan helemaal niets negatief te melden over deze prestatie? Afhankelijk van je smaak wel. Cassiers is een cerebrale regisseur, wat hem voor sommigen afstandelijker maakt, omdat hij volgens hen te weinig op de emoties speelt en te veel op het intellect. Prachtig, mooi, onwaarschijnlijk geacteerd, maar echt raken deed het niet, hoor je wel vaker in de foyer achteraf. En in het derde deel, waar dat nog eens wordt versterkt door een heel literaire tekst van Yves Petry, gaat dat een beetje doorwegen.

Maar deze oefening in traagheid en lengte, op basis van een roman uit het interbellum, zegt meer over deze samenleving en onze existentie dan vele kranten en nieuwsuitzendingen samen. Daarom is het eigenlijk behoorlijke tijdwinst om hem te gaan bekijken, van twee uur in de namiddag tot elf uur 's avonds. En maak u niet ongerust, er is een eetpauze voorzien.

De Musil Marathon is vandaag vanaf 14 uur (!) te zien in het Théatre National, Brussel. Op 16 juni in de Bourla, Antwerpen. www.kfda.be www.toneelhuis.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234