Dinsdag 11/05/2021

Een ode aan het tomeloze genie

Rodins beeld is een uitdrukking van de wilde, creatieve kracht van de getormenteerde schrijver

Beeldhouwkunst l Rodin: Balzac.

Verhaal van een meesterwerk, Antwerpen HHH

Een pinguïn, een menhir, een zak met kolen. Toen Auguste Rodin in 1898 voor het eerst het beeld van de schrijver Honoré de Balzac toonde, had de pers er geen goed woord voor over. Nu wordt het beschouwd als het begin van de moderne beeldhouwkunst. In het Antwerpse Middelheim belicht een compacte tentoonstelling het moeizame ontstaan van dit meesterwerk, deze woeste ode aan een geniaal schrijver.

door Eric Rinckhout

De bronzen Balzac van Auguste Rodin (1840-1917) mag dan in het MoMA in New York en op de Parijse boulevard Raspaille te zien zijn, het oudste afgietsel staat in het Antwerpse Middelheim. Het werd gegoten op vraag van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in 1931, veertien jaar na de dood van de beeldhouwer, en het is die versie die het Middelheim in langdurig bruikleen heeft.

Tot 1931 bestond er alleen een model in gips, dat Rodin in de tuin van zijn huis in Meudon, vlak bij Parijs, had gezet. Hij had besloten het model voor zich te houden en het niet in brons te laten gieten. Die weigering had te maken met de turbulente geschiedenis van het beeld.

In 1891 vroeg de belangrijke literaire vereniging Société des Gens de Lettres aan Auguste Rodin om een monument te ontwerpen voor de schrijver Honoré de Balzac, die op dat moment al 41 jaar overleden was. Men wilde een 'machtig werk' als eerbetoon aan de schrijver die beschouwd werd als een van de reuzen van de Franse literatuur: Balzac (1799-1850) had het realisme geïntroduceerd met zijn honderddelige romancyclus La Comédie Humaine, waarin hij de Franse maatschappij tussen 1789 en 1850 wilde documenteren: een immense onderneming. Balzacs werkwijze was legendarisch. Hij werkte niet snel maar was wel voortdurend bezig, meestal zo'n 14 à 15 uur aan een stuk per dag en soms aan drie boeken tegelijk. Hij leefde als een kluizenaar en dronk sloten koffie om geconcentreerd te blijven.

Beeldhouwer Rodin stortte zich met een vergelijkbare toewijding op zijn opdracht. Hij verdiepte zich in het oeuvre van de schrijver, consulteerde de bestaande portretten van Balzac (één foto, één schilderij en enkele prenten), onderzocht de mensentypen in de streek van Tours, vanwaar Balzac afkomstig was en liet zelfs maatkleding maken bij Balzacs voormalige kleermaker.

Rodin maakte 39 voorstudies en maquettes voor de versie van het beeld zoals we het nu kennen. Oorspronkelijk moest hij de klus klaren in achttien maanden. Hij verschoof de deadline meermaals en werkte uiteindelijk acht jaar lang aan het monument.

Inmiddels was er een heftige polemiek over het beeld ontstaan omdat Rodin zich meer en meer verwijderde van een 'realistische' voorstelling van de schrijver. In het Braempaviljoen van het Middelheim is een aantal voorstudies van koppen te zien: langzamerhand wordt Balzacs hoofd monumentaler, de oogkassen gaan dieper en dieper liggen, de kin steekt vooruit, de neus wordt gekromd en de haren worden wilder en wilder. Alsof Rodin vooral het geniale karakter van de schrijver wilde beklemtonen.

Er was nog een probleem: Balzac was niet moeders mooiste. In sommige bronnen werd hij omschreven als "een nijlpaard in lange broek". Rodin aarzelde daarom lang om hem naakt uit te beelden. Hij koos uiteindelijk voor Balzac in kamerjas, dat was zo uit het leven gegrepen. Op die manier werd het lichaam verhuld en kreeg het door de drapering iets klassieks.

Rodin maakte dus een beeld dat eerder een uitdrukking was van de tomeloze scheppingsdrift, de wilde, creatieve kracht van de getormenteerde, geniale schrijver: in het hoofd balt zich de scheppingsdrift van de schrijver.

Maar zo zagen de tijdgenoten van de beeldhouwer het niet. Het gipsen model van Balzac werd beschimpt als 'een klomp klei', 'een menhir' en 'een beeld dat nog in zijn verpakking zit'. De Société weigerde het werk als 'ondermaats' en 'niet gelijkend genoeg'.

Wat de conservatieve goegemeente bovendien schokte was het feit dat er onder de mantel zich een naakte figuur bevond, dat zijn handen schuil gingen onder de kamerjas en dat de schrijver zich bovendien duidelijk in staat van seksuele opwinding bevond. Voor Rodin vermoedelijk het ultieme beeld van de mannelijke scheppingskracht. De beeldhouwer, gedesillusioneerd door de weigering, besloot om het gipsen model voor zich te houden. Pas lang na zijn dood werden er bronzen afgietsels van gemaakt.

In Antwerpen wordt de ontstaansgeschiedenis van het beeld fraai getoond aan de hand van bronzen voorontwerpen. Als extra is er een reeks foto's en een video van de hedendaagse kunstenaar Emilio Lopez-Menchero, die in de huid van Balzac kruipt. Ironisch en indrukwekkend.

Tot 14 december in Middelheimmuseum, Middelheimlaan 61, Antwerpen. Dagelijks

10-17 u. Maandags gesloten. Gratis.

Er is een voortreffelijke educatieve brochure beschikbaar (3 euro).

Op 9/11 en 7/12: literair café over Balzac

met o.m. literatuurkenner Bart Van Loo. www.middelheimmuseum.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234