Donderdag 13/05/2021

Een Nobelprijskandidaat die in de dodencel zit

In Raleigh, North-Carolina, werd gisterenmorgen met een dodelijke injectie het leven van de 57-jarige moordenaar Kenneth Boyd beëindigd. Hij is daarmee de duizendste geëxecuteerde Amerikaan sinds in 1976 de doodstraf in de VS opnieuw werd ingevoerd (DM 2/12). De 51-jarige Stanley 'Tookie' Williams wacht op 13 december mogelijk hetzelfde dodelijke lot. Al hopen velen op gratie voor de voormalige extreem gewelddadige bendeleider die zichzelf omvormde tot een schrijver van educatieve kinderboeken, kandidaat-Nobelprijswinnaar voor de Vrede en Bushfavoriet.

Het was groot nieuws in de VS. In augustus van dit jaar kreeg Stanley 'Tookie' Williams een presidentiële onderscheiding voor zijn werk tegen de Amerikaanse bendecultuur vanuit zijn erg bijzondere positie in Californiës dodencel. De 'Call to Service'-award kwam met een hoogst persoonlijke brief van George W. Bush, waarin die hem prees voor het tonen van "het voortreffelijke karakter van Amerika". De award leek voor velen het logische gevolg van jaren van activisme van Williams om jongeren ervan te weerhouden het zelfdestructieve pad in te slaan dat hijzelf volgde in de woestenij van South Central LA, waar hij een van de oprichters was van de uiterst gewelddadige criminele bende The Crips in de vroege jaren zeventig.

Maar een maand geleden was de triomf over de award alweer verdwenen. Toen kreeg Williams ontstellend ander nieuws. Een rechter van de hogere rechtbank vertelde hem dat zijn executiedatum was vastgelegd op 13 december nadat het laatste van zijn beroepen opgebruikt was. Bizar genoeg deed rechter William Pounders het haast lijken alsof hij Williams een dienst bewees. "Deze zaak sleept nu al 24 jaar aan", klonk het. "Dat is op zich al een lange vertraging en ik zou het niet graag nog langer rekken."

Stanley Williams is uitgegroeid tot een begrip in de VS, waar de voormalige bendeleider uitgroeide tot het uithangbord van rehabilitatie. Niet alleen heeft Williams zijn verleden afgezworen. Hij heeft zijn uitgesproken reputatie verworpen die hij verwierf toen hij een twintiger was, als dé bully die iedereen die hem of andere bendeleden iets in de weg durfde te leggen schrik aanjoeg. Hij heeft de voorbije tien jaar ook actief campagne gevoerd tegen bendegeweld. Zo leverde hij liefst tien boeken af, gericht op kinderen en tieners. Zijn onderwerpen: van het verdriet om vrienden en familieleden te verliezen tot de ontberingen in zijn cel van 2,7 op 1,5 meter groot in San Quentin.

Williams stelde ook een protocol op om een einde te maken aan bendeoorlogen, dat inmiddels toegepast wordt van New Jersey tot Zwitserland en Zuid-Afrika. Hij is daarvoor verschillende keren genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede en, misschien nog opvallender, de Nobelprijs voor de Literatuur. Mario Fehr, een van de zes leden van het Zwitserse parlement die Williams nomineerden voor de vredesprijs in 2000, kozen hem uit vanwege zijn "buitengewone jeugdgeweldpreventie en interventiewerk".

Toch loopt Williams het risico het slachtoffer te worden van de onwillekeurige bureaucratische wreedheid van het Amerikaanse strafrechtelijke systeem. Verschillende hoven van beroep zijn het ermee eens dat hij een geschikte kandidaat is voor gratie, maar ze hebben geweigerd zijn doodvonnis zelf ongedaan te maken om procedurele redenen. In wezen hebben ze ook niet zoveel reden om Williams te geloven als hij zijn onschuld volhoudt in de vier moorden waarvoor hij veroordeeld werd in 1981.

Dat betekent niet dat er geen problemen zijn met het bewijs tegen Williams, of met de wijze waarop zijn oorspronkelijke proces gevoerd werd. Verschillende getuigen vertelden toen onder eed dat ze hem herkenden als degene die een werknemer van een nachtwinkel had doodgeschoten en twaalf dagen later ook nog eens de eigenaars van een motel en hun dochter. Maar na grondig onderzoek bleken die getuigenissen vrij problematisch. Zelfs het federale hof van beroep merkte in 2002 op dat er tussen de getuigen meerdere informanten zaten "met een minder dan schone achtergrond en motieven om te liegen om zelf soepelheid te verkrijgen van de staat over de aanklachten tegen hen of hun veroordelingen".

Tijdens het proces vond de openbare aanklager, Robert Martin, daarnaast vreemde redenen om de enige drie zwarte leden van de jury weg te sturen. Zijn eindpleidooi had bovendien volgens velen een racistische inslag. Martin beschreef Williams, die geboeid in de beklaagdenbank zat, als een "Bengaalse tijger in gevangenschap in de zoo" en zei dat de jury hem moest voorstellen in zijn natuurlijke "habitat", het "achterland". In twee latere zaken werd Martin berispt door de Californische hoven van beroep omdat hij ras als een criterium had gebruikt bij de selectie van de jury en werden twee moordzaken om die reden ook buiten vervolging geplaatst.

Aanklager Martin onderging bijna hetzelfde lot in de Williamszaak. In februari schreef een rechter van het federale hof van beroep dat de manier waarop de jury was geselecteerd in die zaak de grondwet schond en dat de zaak het verdiende om opnieuw onderzocht te worden. Maar die mening bleek de visie van een minderheid, want 15 van de 24 rechters van het Ninth Circuit-hof van beroep oordeelden dat Williams' veroordeling en straf bevestigd moesten worden.

De kern van de zaak-Williams is echter of het Amerikaanse rechtssysteem überhaupt geïnteresseerd is in rehabilitatie, of de doodstraf een veel primitiever en wraakzuchtiger doel dient. De families van de slachtoffers hebben zich uniform tegen gratie voor Williams verklaard omdat hij noch zijn rol in de moorden heeft erkend noch er berouw voor heeft getoond. Ze geloven niet dat hij onschuldig is. En dat ondanks al zijn verontschuldigingen over zijn verleden. Ze geloven niet dat een man als Williams ooit zou kunnen veranderen.

In conservatieve hoek helpen columnisten en opiniemakers van verschillende media dat scepticisme te versterken. "Wat een prachtige boodschap voor jongeren", schreef columniste Debra Saunders van de San Francisco Chronicle laatdunkend toen een paar jaar geleden voor het eerst sprake was van het omzetten van Williams' doodvonnis. "Je kunt vier mensen neerschieten en je leven nog altijd omgooien. Of tenminste een paar sukkels vinden die geloven dat je veranderd bent."

Ook sommige werknemers in de gevangenis van San Quentin kunnen niet genoeg benadrukken dat ze door de jaren voldoende bewijs hebben gevonden dat Williams contact houdt met zijn vroegere Cripsbroeders. Ze getuigden dat bendeleden nog altijd een sterke loyaliteit jegens hem voelen als hun leider, wat hij ook gezegd of gedaan heeft. Volgens diezelfde bronnen zou hij nog altijd actief "bendeoorlogen orkestreren vanuit zijn cel".

De reactie op zulke beweringen hangt voornamelijk af van de vooroordelen die mensen hebben over het rechtssysteem. Voorstanders van de doodstraf hebben ze aangegrepen als een reden om alle 'goede werken' van Williams te verwerpen. Tegenstanders suggereren dat ze deel uitmaken van een georganiseerde campagne door de staat om ervoor te zorgen dat Williams hoe dan ook sterft door een dodelijke injectie.

De feiten geven beide groepen genoeg stof. Het 'eerste' leven van Stanley Williams begon in New Orleans, Louisiana, waar hij werd geboren in een gebroken gezin. Samen met zijn moeder verhuisde hij naar Los Angeles. Samen met een vriend, Raymond Washington, vormde hij een bende om zichzelf en de andere tieners in de buurt te beschermen. Waar hun naam The Crips juist vandaan kwam, weet niemand. Maar één theorie suggereert dat het de afkorting was van crypt-keepers, een andere dat de bende oorspronkelijk de Cribs heette, door de jonge leeftijd van de bendeleden. Ze noemden zichzelf ook de Baby Avenues, als een eerbetoon aan de oudere Avenuebende, die ze bewonderden.

Williams werd snel volwassen en ontwikkelde een reputatie als een krachtpatser van 136 kilo die niet bang was om zijn spieren te gebruiken en zijn slachtoffers te laten weten met wie ze te maken hadden. "Toen ik de straten deed, stond hij erom bekend dat mensen niet met hem solden en als je wel met hem solde... Tja... Weet je, hij was een forse man en hij deed je pijn", vertelde de toen al gepensioneerde South Centralrechercheur Joe Holmes ooit op de radio. "Mensen hadden ontzag voor hem. Ze waren bang van hem."

Williams zelf gaf dat overigens grif toe. Hij besefte als geen ander dat zijn aantrekkingskracht en brute kracht belangrijke factoren waren in het verspreiden van The Crips over Los Angeles en hun verdere heerschappij op straat. "We veranderden in een monster", zei hij in hetzelfde radioprogramma. "We veroorzaakten herrie en agressie over heel de stad. We terroriseerden iedereen."

De moorden waarvoor hij werd gearresteerd werden gepleegd in 1979, toen hij 26 was. Hij werd twee jaar later veroordeeld tot de doodstraf. Zijn rehabilitatie, zoals hij ze omschrijft, begon pas jaren later, toen hij gedurende meer dan zes jaar in eenzame opsluiting geplaatst werd om de angst voor bendeconflicten binnen San Quentin af te wenden. Toen was het dat hij naar eigen zeggen ernstig begon na te denken over wie hij was en wat hij kon doen om de schade die hij had aangericht weer goed te maken.

In 1993 gaf hij een interview aan een jonge schrijfster, Barbara Becnel, die hem aanvankelijk beschouwde als een misdadiger die geen berouw had, maar genoeg bijdraaide om haar diensten aan te bieden als zijn ghostwriter. De eerste in de Tookie Williams Speaks out against Gang Violence-boeken verscheen kort daarna. Williams bedacht het boek in zijn cel en belde de zinnen door tijdens telefoongesprekken met Becnel, die volgens de gevangenisregels beperkt waren tot 15 minuten.

In 1997 publiceerde Williams een formele verontschuldiging op zijn website waarin hij het verwoesten van veel jonge levens betreurde. Vooral jonge zwarte levens die vastgeroest zaten in de levensstijl van bendes. En hij beloofde plechtig "om de rest van mijn leven naar oplossingen toe te werken".

Hij heeft zich aan zijn belofte gehouden. Vorig jaar zorgde zijn vredesprotocol voor een succesvolle wapenstilstand tussen 'The Crips' en hun eeuwige rivalen, 'The Bloods', in Newark, New Jersey. Het leverde hem de dankbaarheid op van alle stadsambtenaren, die meteen zijn gratieverzoek steunden. Zijn website ontvangt nog altijd een stroom van e-mails van jonge mensen die zeggen dat hij hun leven veranderd heeft, een stroom die nog aangroeide na de release van de film Redemption over zijn leven, met Jamie Foxx in de hoofdrol.

Foxx is vandaag niet de enige Amerikaanse ster uit de entertainmentbusiness die publiekelijk om gratie voor Williams roept. Van Harry Belafonte en Jackson Browne over Snoop Dogg en Elliott Gould tot Ed Asner, Susan Sarandon en Ted Danson: de actie 'Save Tookie' bulkt van de celebrity's. Tegenover hen staan de hardliners die onder meer hun stem kregen in een radioshow met de even veelzeggende titel 'Kill Tookie' en zelfs politiemensen die hem onlangs noemden als de nooit gevonden verkrachter van een dertienjarig meisje.

Het slotwoord is nu aan de gouverneur van Californië, Arnold Schwarzenegger, die minder dan twee weken heeft om zijn 'recht van gratie' toe te passen. Zijn persoonlijke mening over deze zaak blijft vooralsnog publiek geheim. Al heeft hij wel al twee andere gratieverzoeken gekregen in zijn ambtsperiode als gouverneur en ze allebei geweigerd. In een ervan verwierp hij de idee dat modelgedrag een reden was voor gratie. "Ik verwacht niets minder", stond in zijn officiële verklaring.

© The Independent

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234