Dinsdag 20/08/2019

Een nieuw stenen tijdperk

Zentuinen of wat daarvoor moet doorgaan, zijn ook bij ons populair. De meeste van die tuinen hebben echter weinig of niets te maken met de traditionele tuinen bij de boeddhistische tempels in Japan. Shunmyo Masuno, een monnik die aan het hoofd staat van de Kenkoh-ji tempel in Yokohama, werpt zich nu op als de grote verdediger van die eeuwenoude traditie maar tegelijk ook als de grote vernieuwer.

Door Paul Geerts

Shunmyo Masuno noemt zichzelf een Ishidate-so, letterlijk een 'monnik die stenen legt', een titel die destijds gegeven werd aan de zenpriesters die zich bij wijze van meditatie bezighielden met het aanleggen van tuinen, vooral karesansui of droge tuinen waarin de precieze plaatsing van rotsen een belangrijke rol speelde. "Stenen maken de essentie uit van de zentuin", zegt Masuno. "Stenen hebben een spirituele betekenis, net zoals planten en dieren. Wie de taal van die stenen begrijpt, kan kijken in het hart van diegene die ze heeft geplaatst."

Masuno raakte als jongen geïntrigeerd door de traditionele zentuin toen hij hielp bij de restauratie van een tuin bij de tempel waar zijn vader priester was. Later studeerde hij tuinarchitectuur aan de universiteit van Tamagawa en ging hij in de leer bij Katsuo Saito, een van de belangrijkste tuinontwerpers in Japan van de 20ste eeuw. Niet met de bedoeling om zich als landschapsarchitect te vestigen, maar als onderdeel van zijn vorming tot zenpriester.

l Tuin is een spiegel

Tuinen bekijken en creëren is voor Masuno de meest wezenlijke vorm van zijn ascetische praktijk als monnik, een manier om zijn innerlijke zelf tot uitdrukking te brengen. "De meeste mensen zien de tuin als een object om te bewonderen, een plek om bloemen en bomen te planten of als een plek om met familie of vrienden te genieten van een aangename omgeving. Voor mij is de tuin op de eerste plaats een bijzondere spirituele plaats waar de geest ronddwaalt", zo legt Masuno uit. De beoefenaar van zen streeft een bepaalde geestesgesteldheid na. Om die innerlijke toestand tot uitdrukking te brengen en te kunnen delen met anderen, zochten zenmonniken van oudsher naar expressiemiddelen zoals ikebana, kalligrafie, het Noh-theater of het plaatsen van stenen. Het middel zelf doet er niet toe, wel de emotie die je wil utitdrukken. Het is een spirituele training om jezelf beter te leren kennen. Een geslaagde tuin is een spiegel van degene die hem heeft gemaakt. Een beroemd zencitaat zegt: 'Wanneer een gifslang water drinkt, dan wordt dit gif; drinkt een koe water, dan wordt het melk.' Of een tuin gif of melk wordt, is dus afhankelijk van diegene die hem maakt.

Het moge duidelijk zijn dat de traditionele zentuin weinig of niets te maken heeft met de Japanse tuintjes die men tegenwoordig ook bij ons steeds meer ziet opduiken, met wat gerakeld grind, enkele rechtopstaande stenen, een granieten lantaarn en in vorm geknipte boompjes, tuintjes die vaak eerder doen denken aan een grote kattenbak. "Omdat wij nuchtere Nederlanders geen of weinig belang hechten aan de Japanse symbolische beleving, beperken wij ons tot de zichtbare elementen", kun je bijvoorbeeld lezen op de website van een Nederlandse 'specialist' van Japanse tuinen. "Op verzoek is het mogelijk om karakteristieke Japanse symbolieken in uw tuin toe te passen. Overigens beleven de Japanners de symboliek van stenen of elementen in hun tuin op een persoonlijke manier en zijn er geen strikte regels voor Japanse tuinen. Vandaar dat ik het ook bestrijd dat andere liefhebbers van de Japanse tuin zich houden aan volgens hen strikte symbolische regels, waardoor het gemak van de tuin er afgaat. U bepaalt tenslotte hoe u het wilt hebben."

l Weglaten is de kunst

Japanse tuinen maar ook Japanse meubelen en allerlei Japanse gebruiksvoorwerpen, zelfs de Japanse keuken, zijn tegenwoordig erg in trek bij liefhebbers van minimalistisch design. Maar in de Japanse tuin is minimalisme geen doel op zich, het is niet het resultaat van een gebrek aan verbeelding zoals veel minimalistisch design, maar van een jarenlange zoektocht naar de essentie van ruimte en schaal. Die tuinen zijn geen oorden van lege stilte, maar van meditatieve rust. "Als zenpriester vind ik het vreemd en zelfs storend dat zen vooral in het Westen een soort modeterm is geworden die bijna uitsluitend in een designcontext wordt gebruikt en op één lijn wordt geplaatst met het minimalisme", zegt Masuno. "Zen is veel meer. Sinds zijn introductie in Japan in de dertiende eeuw heeft het de hele Japanse cultuur sterk beïnvloed. Bijna elk aspect van de Japanse cultuur is ondenkbaar zonder zen. Voor een zenpriester die een tuin tekent, gaat het erom om alles zo veel mogelijk terug te brengen tot de essentie: niet door dingen toe te voegen, maar door zo veel mogelijk weg te laten. In de klassieke karesansui-tuin is die essentie de steen. De weg om die eenvoud in een zentuin te bereiken is door uitdrukking te geven aan de natuur in haar puurste vorm, om met slechts zand en stenen het wezen van de natuur weer te geven."

Twintig jaar geleden richtte Shunmyo Masuno Japan Landscape Consultants op, een ontwerpstudio die de voorbije jaren enkele van de meest spraakmakende Japanse tuinen heeft gerealiseerd. Bekende projecten buiten Japan zijn een binnentuin bij het Taunustor Japan Center in Frankfurt en een terrastuin bij het Canadian Museum of Civilization in Ottawa. In Berlijn ontwierp hij vorig jaar de 'Tuin van het samenvloeiende water' in het expo-park van Marzahn. Momenteel is hij bezig met een tuin voor de universiteit van het Noorse Bergen.

Masuno heeft er geen enkel probleem mee om een zentuin aan te leggen bij een modern kantorencomplex of een luxehotel. Zo lang je de essentie van de traditie bewaart, kun je alles doen wat je wilt, zo stelt hij. "In die traditie is de tuin een evocatie van de natuur, een natuur die heilig is. Mijn bekommernis is uiteraard om zen via mijn tuinontwerpen toe te passen in de moderne samenleving, wat concreet betekent in een stedelijke omgeving. De dichtheid van de hedendaagse steden en het gebrek aan privacy, zeker in Japan, vormt voor mij een enorme uitdaging. Een tuin op zo'n plaats kan functioneren als een balsem voor de geest."

l Hoteltuin

Een mooi voorbeeld daarvan is de Seizan-Ryokusui no Niwa, de 'Tuin van de Blauwe Bergen en het Groene Water', die Masuno ontwierp voor het Kojimachi Kaikan-hotel in Tokio. De tuin ligt verspreid over twee terrassen op de vierde verdieping die vaak voor recepties wordt gebruikt, en een ruimte bij de koffiebar. "Bedoeling was om een contemplatieve ruimte van absolute rust te creëren waar de bezoekers het idee hebben dat ze in een bebost berglandschap ronddwalen", zegt Masuno.

Daarvoor viel hij terug op de traditionele esthetiek en de boeddhistische symboliek. De drie tuinen verwijzen bijvoorbeeld naar de Drie Werelden. In de binnentuin op de vierde verdieping plaatste hij vijf stenen die de toppen van de vijf kosmische bergen uit de boeddhistische mythologie symboliseren. Een cirkel in een van de stenen verwijst naar de zon, een sikkel naar de maan. De rotsen staan in een bed van mos en varens en worden omringd door een concentrische cirkel van stenen die de rivier moet verbeelden.

Water en bergen vormen een twee-eenheid in de Japanse tuin, maar in de traditionele zentuin wordt dat water opgeroepen door gerakeld zand of grind. In deze tuin maakte Masuno echter gebruik van echt water in de vorm van een waterbekken en een waterval. Het water komt tot tegen de ramen van de koffiebar en wordt aan de straatzijde afgesloten door een enorme muur van granietkeien en -tegels.

De Tuin van de Blauwe Bergen en het Groene Water is afgesloten van de buitenwereld. Een totaal ander concept bestaat erin om de omgeving bij de tuin te betrekken via de techniek van de shakkei, het 'geleende uitzicht': een interessant landschap of vergezicht wordt geïncorporeerd in het ontwerp. Die techniek paste hij onder meer toe bij de terrastuinen van de nieuwe Canadese ambassade in Tokio.

l Golventuin

De 'Golventuin' voor het nieuwe Cerulean Tower Tokyu Hotel in Shibuya wordt beschouwd als een van Masuno's meest vernieuwende werken. De tuin bevindt zich op een smalle strook voor de lobby van het hotel en bestaat grotendeels uit brede terrassen van ruwe blokken van witte graniet met daartussen mos en witte keien, die als enorme golven lijken aangespoeld op het keienstrand voor het hotel. Naast de granieten golven ligt een klein bemost heuveltje met één enkele pijnboom. Achter de boom meandert een verzonken wandelpad dat naar een rotstuin loopt die bestaat uit grote granieten tegels die telkens op een andere manier zijn bewerkt en een soort mozaïek vormen. De rotstuin geeft uit op de koffielounge van het hotel.

Mazuno gaf de tuin de naam Kanza-tei, het 'rustig zitten', een verwijzing naar een zenspreuk Kanza-shoufu wo kiku, wat betekent 'diegene die met een rustige geest zit, kan de pijnboom horen ruisen in de wind'. Het vernieuwende van deze tuin ligt onder meer in het feit dat Masuno de stenen niet langer in hun ruwe vorm gebruikt zoals ze in de natuur zijn te vinden, maar ze als een sculptuur gaat bewerken. Daardoor leunt deze tuin zeer dicht aan bij het werk van de bekende Amerikaans-Japanse beeldhouwer en meubel- en tuinontwerper Isamu Noguchi. Voor deze tuin werkte Masuno zeer nauw samen met steenkapper en beeldhouwer Izumi Masatoshi, jarenlang de assistent van Noguchi. Hij leidde zijn atelier op het eiland Shikoku en lag mee aan de basis van het Noguchi-museum dat daar sinds enkele jaren is gevestigd.

"Ik denk dat onze traditionele technieken en ontwerpstrategieën een enorme inspiratiebron kunnen zijn om tuinen te ontwerpen die beantwoorden aan de verwachtingen van de mensen van vandaag. Ik gebruik stenen en metaforen om tuinen te creëren die de mensen ertoe aanzetten om de wereld op een serenere manier te bekijken, om de waarde van eenvoud opnieuw te ontdekken. Daarin ligt misschien een verschil met wat er zich momenteel in het Westen afspeelt op het vlak van de tuinarchitectuur: alles wordt in vraag gesteld, vaak wordt zelfs de natuur verworpen. Wij experimenteren ook met vormen en materialen, maar in tegenstelling tot het Westen blijven we zorgvuldig werken vanuit onze traditie."n

Shunmyo Masuno: 'Voor mij is de tuin op de eerste plaats een bijzondere spirituele plaats waar de geest ronddwaalt'De traditionele zentuin heeft weinig te maken met de Japanse tuintjes die men tegenwoordig ook bij ons ziet opduiken, en die vaak eerder doen denken aan een grote kattenbak

De Japanse tuin: websites en boeken

* Meer info (in het Engels) over Japanse tuinen en zen is te vinden op de website van Masuno: www.ntcom.co.jp/~shunmyo/english/index_e.html * Op www.erholungspark-marzahn.de wordt de Japanse tuin in Berlijn uitgebreid voorgesteld.

* www.jgarden.org biedt uitstekende informatie over Japanse tuinen in het algemeen.

* Bij Rockport Publishers verscheen een boek over het werk van Masuno: Ten Landscapes (ISBN 1-56496-678-X). In het boek The Modern Japanese Garden (Uitg. Mitchell Beazley/ Octopus Publishing, London, 2002, ISBN 1-84000-505-X), waarvoor Masuno het voorwoord schreef, worden enkele van zijn recente tuinen in Japan voorgesteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden