Maandag 28/11/2022

Een neus voorzaken en geweld, geen oog voor gevoelens

Vorig weekend arresteerde de Nederlandse politie samen met een dozijn andere lieden de 47-jarige topcrimineel Willem Holleeder alias 'de Neus'. De man wordt verdacht van onder meer afpersing, mishandeling en bedreiging. Maar zijn bekendheid heeft hij voornamelijk te danken aan de ontvoering van biermagnaat Freddy Heineken in 1983. Willem Holleeder iets aandoen? 'Doe het niet. Je overleeft het niet.' Een portret van de man die intelligentie aan gewetenloosheid koppelt. Marc van den Eerenbeemt / Jan Meeus

Willem Holleeder vertrok geen spier toen hij een handgeschreven briefje over het bureau naar Willem Endstra schoof. Onder de weelderig vormgegeven kristallen kroonluchter in het kantoor van Endstra aan de Amsterdamse Apollolaan kreeg de vastgoedmagnaat een nauwgezet schema voor zijn neus met deadlines voor betalingen, transacties en termijnen waaraan hij moest voldoen. Endstra wist: dit is de kennismaking met die andere Willem Holleeder, de Heinekenontvoerder, de geweldpleger, de doorge- winterde carrièrecrimineel.

In december 2002 veranderde Holleeder voor Endstra van zakenpartner in een genadeloze afperser. Iemand die subtiel liet weten "dat de kinderen zo'n leuke middag hebben gehad in de speeltuin". Die dreigde met moord als er niet op tijd betaald werd. En die geweld niet schuwde, als de afspraken niet werden nagekomen. Persoonlijk tuigde hij Endstra af in het Amsterdamse Bos en elders. Zo dwong hij permanent verantwoording af voor gemaakte reizen van de vastgoedhandelaar, diens financiële beslissingen en niet-nagekomen verplichtingen.

Toen Willem Endstra in 1996 Holleeder bij zijn familie introduceerde, was hij doof voor twijfels van zijn broers en zussen over de vriendschap met een veroordeelde ontvoerder. Iemand die uit financieel gewin zijn slachtoffers de gruwelijkste weken van hun leven bezorgde. Holleeder had recht op een nieuwe start, zo verdedigde Endstra de ontvoerder van Freddy Heineken en diens chauffeur Ab Doderer. De man had zijn straf uitgezeten. En natuurlijk was Endstra ook zeer gevoelig voor het geld waarmee Holleeder kwam aanzetten: miljoenen euro's van onbestemde herkomst. Justitie en politie vermoedden toen al jaren dat Endstra voor criminelen een belangrijke rol vervulde als witwasser.

Vastgoedinvesteerder Endstra begon een bouwbedrijfje van Willem Holleeder te gebruiken voor allerlei klusjes. Dat beviel Endstra zo goed dat zelfs verbouwingen van eigen woningen aan Holleeder werden uitbesteed. In die periode wist Willem Holleeder ook de broer en twee zussen van Endstra in te palmen. "Holleeder wist ze allemaal voor zich te winnen", zo valt in kringen rond de vermoorde vastgoedmagnaat te horen. "Uiteindelijk was het vertrouwen in hem zo groot dat hij zelfs de kinderen van de Endstra's van school haalde als dat zo uitkwam." Maar dat was nog in de goede tijd. Voor Endstra in 2004 werd geliquideerd.

Wat kan de gedaantewisseling verklaren die Holleeder schijnbaar zo moeiteloos doormaakte? Hoe kan iemand mensen die hem vertrouwen schonken en toelieten in hun privéleven, gaan mishandelen, bedreigen met de dood en genadeloos afpersen? Wat voor psyche huist er in zo'n persoon?

Zeker is dat Holleeder zich schuldig heeft gemaakt aan ontvoering; een wreed delict waarbij slachtoffers en hun naasten wekenlang in doodsangst verkeren. Ook de langdurige afpersing, waarvan justitie hem nu verdenkt, is zo'n gruwelijk misdrijf waarbij de crimineel munt slaat uit de angst van het slachtoffer. Wat dat betreft vertoont afpersing veel overeenkomsten met ontvoering.

Het is ook bekend dat Holleeder al sedert decennia een onstuimig leven leidt in de georganiseerde misdaad. Hij ontwikkelde zich van Heinekenontvoerder tot maffiakopstuk met een crimineel vermogen van naar schatting tientallen miljoenen euro's. Chef Jan Pronker van de Amsterdamse recherche hield 'Willem H.' in de Volkskrant openlijk verantwoordelijk voor liquidaties in het criminele milieu, door zakelijke belangen ingegeven aanslagen door huurmoordenaars, vaak onder de ogen van het gewone publiek, inclusief kinderen.

Ontvoering, afpersing, moord. Bij het zoeken naar de plegers achter dit soort geweldsmisdrijven wordt in de forensische psychiatrie al snel gekeken naar de psychopatische persoonlijkheid. Het gaat daarbij om mensen bij wie de gewetensfunctie niet of onvoldoende aanwezig is. Dat uit zich in een kil karakter. Het zijn ook mensen die, hoe sociaal vaardig ze ook kunnen zijn, een zeer gebrekkig vermogen hebben zich in te leven in de gevoelens van andere mensen. De angst of het verdriet van een ander is voor de psychopaat altijd ondergeschikt aan de eigen wensen of verlangens, zoals de zucht naar geld.

Een psychopaat gaat geen relaties aan uit hartelijkheid, maar vooral om wat ze hem opleveren, leert de forensische psychiatrie verder. Van belang is slechts wat een ander kan betekenen voor het bevredigen van de eigen verlangens. Levert zo'n relatie niets meer op, dan zal de psychopatische persoonlijkheid er snel en zonder mededogen een einde aan maken.

Willem Endstra wist daar alles van. Endstra wordt door zijn omgeving beschreven als een zeer intelligente man, die wist wie hij met Willem Holleeder in huis had gehaald, maar die ook dacht dat hij hem wel in de hand zou kunnen houden. "Wim was totaal verrast over de ommezwaai die Holleeder in 2002 maakte", aldus een ingewijde. "Daar had hij nooit rekening mee gehouden."

Willem Holleeder werd in Amsterdam geboren op 29 mei 1958 en groeide op in de Amsterdamse Jordaan. Zijn vader Wim was een goede wielrenner, die zijn talent in de jaren na de oorlog tentoonspreidde. Na het einde van zijn succesvolle sportcarrière ging pa Holleeder in de jaren vijftig aan de slag in het Amsterdamse dranklokaal Hoppe, dat in die jaren werd ingelijfd door het Heinekenconcern. Daar ging hij werken op de afdeling marketing.

Nadat Holleeder senior om onbekende redenen was ontslagen bij de firma Heineken, raakte hij aan de drank. Het drankmisbruik van hun vader heeft diepe sporen achtergelaten bij Willem en zijn zussen Astrid (nu advocate) en Sonja, die trouwde met Cor van Hout. Holleeder junior is geheelonthouder, zo liet hij later optekenen. Grote kans dat een persoon die zich schuldig maakt aan delicten als afpersing en ontvoering, in zijn jeugd zelf weinig liefde en aandacht heeft gekregen, zegt de psychiatrie.

Willem ging na de lagere school naar de mavo, waar hij begin jaren zestig de bijna een jaar oudere Cor van Hout leerde kennen. Hun status op het schoolplein dankten ze aan de omvang van hun spierballen. De rijzige Holleeder, bijnaam 'De Neus', verruilde na de mavo de schoolbanken voor de militaire dienst.

Eind jaren zeventig werkte Holleeder in eerste instantie als manusje van alles voor het bouwbedrijf van Van Hout. Het verhaal wil dat Holleeder zich na een eigenhandige ontruiming van een gekraakt pand van Van Hout zo verzette tegen zijn arrestatie dat zijn handboeien braken. Holleeder en Van Hout werden veroordeeld voor openlijke geweldpleging.

Het bouwbedrijfje ging failliet en samen begonnen ze in de koppelbazerij. Het illegale uitzendbureau bleek een lucratieve handel. Holleeder kocht zijn eerste Mercedes, maar incasseerde ook een nieuwe veroordeling. Nadat Holleeder was opgepakt met de koppelboekhouding op zak, zat hij zes weken vast in een huis van bewaring voor minderjarigen.

Op 31 december 1981 werd een grote stap gezet in de dan nog bescheiden criminele carrière van Willem Holleeder. Hij zei ja tegen het plan van Cor van Hout om Freddy Heineken te ontvoeren. Twee jaar lang waren ze bezig met de voorbereidingen, zo blijkt uit het verslag dat Van Hout heeft gedaan tegenover misdaadverslaggever Peter R. de Vries. De leider van de groep was Van Hout, die Holleeder omschreef als zijn bedachtzame secondant en vertrouweling.

Er gingen toentertijd al geruchten over de deelname van de twee aan een reeks spectaculaire, nooit opgehelderde overvallen waarbij miljoenen guldens werden buitgemaakt. Mogelijk werd hiermee de oorlogskas van de ontvoerders gevuld. Het waren de definitieve voorbereidingen voor een leven in de grote misdaad.

Psychopathische persoonlijkheden hebben volgens de literatuur altijd behoefte aan sterke prikkels. Het zijn geen mensen die kampen met psychoses of waandenkbeelden. Het gaat om personen met een relatief stabiele psychische constitutie, die echter voortdurend om bevrediging vraagt. Zij hebben meer behoefte aan spanning en sensatie dan de gemiddelde mens. Dat is aangeboren, het resultaat van hun eerste levenservaringen, of beide.

Het leven in de georganiseerde misdaad biedt die prikkels: de spanning van het misdrijf zelf, de onmiddellijke behoeftebevrediging, de druk van politie en justitie, de opwinding van de heimelijkheid, de voortdurende alertheid die wordt gevraagd.

Eind 1983 ontvoerde de groep Freddy Heineken en diens chauffeur Ab Doderer. De vijf slaagden erin 35 miljoen gulden aan losgeld te krijgen: resultaat van een uiterst zorgvuldige voorbereiding.

Na de vrijlating van Heineken en Doderer werd de zaak snel opgelost. Van het losgeld werd 27 miljoen teruggevonden. Holleeder en Van Hout werden, na een taaie juridische procedure over hun uitlevering, in 1987 allebei veroordeeld tot 11 jaar. Uit de spaarzame stukken van die tijd blijkt dat Holleeder tijdens zijn detentie in een drukkerij werkte. Volgens de Nieuwe Revu las hij in de gevangenis veel over economie en psychologie.

Na hun vrijlating in 1992 organiseerde vriend Rob Grifhorst een groot feest voor de twee in hotel Marriot in Amsterdam. Bij binnenkomst van de ontvoerders speelde het orkest de tune 'Heerlijk, Helder, Heineken'. Hoewel hun status groot was, mede door de intensieve media-aandacht voor de ontvoering en de afloop, kon niemand vermoeden dat Willem Holleeder zou uitgroeien tot een van de meest gevreesde bazen van de Amsterdamse onderwereld. Van Hout stond immers te boek als het brein achter de ontvoering en Holleeder als de volgzame, stille kracht. Afgaande op het verdere verloop van hun criminele carrières behoeft dat beeld enige bijstelling. Van Hout zou opnieuw de cel in gaan en er zouden drie aanslagen op zijn leven worden gepleegd. Hij raakte aan de drank en stierf, 45 jaar oud, als gevolg van de laatste aanslag in 2003.

Na het feestelijke welkom van vriend Rob Grifhorst doken de namen van Holleeder en Van Hout op in diverse verhalen over overvallen en een grote vastgoeddeal waarbij een koper met geweld door de twee werd bedreigd. In 1994 werd het onderzoek begonnen naar een misdaadorganisatie onder leiding van Van Hout, Holleeder en Grifhorst. Zij zouden zich met de aankoop van de erotische nachtclub Casa Rosso hebben ingekocht op de Amsterdamse Wallen, investeren in Alkmaarse prostitutiepanden en zich gaan bezighouden met drugshandel.

Het onderzoek leidde uiteindelijk tot de arrestatie en veroordeling van Cor van Hout. Terwijl gabber Holleeder vrijuit ging, kreeg Van Hout in 1997 een celstraf van 4,5 jaar. Vlak voor zijn arrestatie in 1996 werd Van Hout voor het eerst beschoten. In dezelfde periode kregen Van Hout en Holleeder ruzie. Over de ware aard van het conflict gaan verschillende verhalen, maar vaststaat dat Holleeder zijn oude vriend in de steek liet en in zee ging met John Mieremet. In diezelfde periode maakte Rob Grifhorst als financieel adviseur plaats voor Willem Endstra.

Na de moord op Van Hout in 2003 verscheen in De Telegraaf een rouwadvertentie van 'De Neus' met de tekst: "Alles is nu verleden. Alleen de dierbare herinnering aan hoe het ooit was, blijft."

Holleeder werd inmiddels gezien als een van de bazen van de Amsterdamse onderwereld. Zijn macht is gebaseerd op bedreiging, geweld en handelsgeest. Ook in het milieu wist iedereen dat je met Holleeder geen ruzie moest hebben. Alleen al met de afpersing van Endstra verdiende Holleeder circa 20 miljoen euro. Geld waarvan de vastgoedmagnaat vermoedde dat het door Holleeder werd geïnvesteerd in cocaïnehandel door de Hells Angels.

Meerdere malen vreesde hij ook zelf voor zijn leven, zo blijkt uit verscheidene verklaringen. Gewoon langsgaan bij de kapper deed Holleeder al jaren niet meer. Daarvoor moesten buiten openingstijden speciale afspraken worden gemaakt. Al wordt hij wel eens gesignaleerd op een scooter, hij rijdt meestal in een gepantserde auto. Ook zijn er hele perioden geweest dat hij zijn huis niet of nauwelijks uit durfde te komen. Uit angst voor die ene kogel. Maar terwijl anderen vielen, overleefde Holleeder.

Willem Endstra omschreef hem tegenover derden als creatief en vernuftig. "Wim vond hem een absolute topcrimineel", zo vertelt een van hen. "Hij is zo goed, zo voorzichtig. Als je ooit plannen zou hebben om Holleeder iets aan te doen, doe het niet. Je overleeft het niet."

© de Volkskrant

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234