Vrijdag 27/01/2023

‘Een moderne Achilles in Afghanistan’

Toen American footballster Pat Tillman na de aanslagen op 9/11 een miljoenencontract liet schieten om het leger te vervoegen, werd hij door de regering-Bush ingehaald als een patriot. Toen hij na drie weken in Afghanistan per vergissing door een collega werd gedood, stopte het Pentagon de zaak in de doofpot. Auteur Jon Krakauer reconstrueerde het tragische noodlot van ‘De held’ die na zijn dood door zijn eigen land verraden werd.

houdt zijn land een spiegel voor met tragedie over sport- en oorlogsheld Pat Tillman

Waarom koos u om het verhaal van Pat Tillman te brengen?

“Ik had occasioneel zijn sportcarrière gevolgd. Ik wist niet zoveel over hem, maar toen hij in april 2004 op 27-jarige leeftijd in Afghanistan omkwam, begon ik verhalen over hem te lezen. Toen ik hoorde dat hij door friendly fire werd gedood, was ik erg van streek. Ik zocht het adres van zijn familie op, stuurde mijn boeken, en deed ze een voorstel. Ze belden meteen. Pat bleek een grote fan te zijn van mijn boeken. Toen ik zijn weduwe ontmoette, vertelde ze me dat hij Eiger Dreams in zijn rugzak had toen hij werd gedood. Zij gaf me daarop toestemming om zijn dagboeken en brieven te lezen.”

Wat leerden zijn dagboeken u?

“Ik wist dat hij toegewijd was aan zijn idealen. Ik wist dat hij ook een beeldenstormer was, maar na het lezen van zijn persoonlijk relaas besefte ik pas hoe ingewikkeld hij ook in elkaar stak. Het was erg ontroerend. Hij vervoegde het leger uit idealisme, maar als hij op het vliegtuig zit naar zijn eerste ontgroeningskamp schrijft hij al een vreselijke vergissing te hebben begaan. Hij hield eigenlijk niet van het leger, zijn vrouw leed door zijn indiensttreding, maar hij deed alles om niet aan zijn principes te hoeven verzaken.”

Waarom hield hij van uw eerste boek, Eiger Dreams?

“Hij had blijkbaar al mijn andere boeken al gelezen. Eiger Dreams was mijn eerste boek, het slechtste (lacht). Het is een bundeling van klimverhalen die ik voor het tijdschrift Outside schreef. Hij had aan rotsbeklimmen gedaan. Hij was een avontuurlijk persoon, die van complexe mensen hield zoals Chris McCandless, wiens leven ik beschreef in Into the Wild(verfilmd door Sean Penn, mr) en van uitdagingen zoals de beklimming van de Everest (waarover Krakauer na een dodelijke expeditie Into Thin Air schreef, mr). Hij had daarenboven nog eens mormoonse familieleden, aan wie hij mijn boek Under the Banner of Heaven(over de fundamentalistische religie, mr) schonk.”

Uw boek over Tillman is doorspekt met de geschiedenis van Afghanistan. U beschrijft de Pashtunwalicode: eer, trots, wraak en gastvrijheid. U beschrijft tegelijk uw bezoeken aan VS-elite-eenheden in Afghanistan. Daarin valt op dat de Pashtunwalicode en de beweegreden waarom jongens als Tillman het leger vervoegen dezelfde zijn. Hoe verklaart u dat?

“Ik ben het met je eens. Ik dacht dat dit duidelijk was, maar je bent de eerste die dat opmerkt. De meeste Amerikanen zouden hierdoor gechoqueerd zijn. Ze zien de Pashtunwali als iets middeleeuws, als een vreemde, slechte cultuur, maar uiteindelijk delen we dezelfde waarden.”

Wat zegt dat over de Amerikaanse samenleving vandaag?

“Je kunt het op verschillende manieren interpreteren. Sommige van deze waarden zijn eerbaar, zoals het opvangen van mensen die onderdak zoeken. Maar die notie van wraak, en elke belediging als een affront nemen... Eer kan gevaarlijk zijn. Ik denk dat we het meestal goed menen, maar Amerikanen kunnen soms erg ondoordacht, zelfs arrogant, zijn. Ze nemen aan dat iedereen onze goede intenties herkent. Maar de harten en geesten winnen, is makkelijker gezegd dan gedaan. Ik was voor dit boek vijf maanden ingebed bij militairen en zag onze jongens met goede bedoelingen huizen binnenwandelen zonder hun schoenen uit te doen. Ze beseften niet wat voor een belediging dat wel is. Nu denk ik, als je die verdomde schoenen niet uittrekt, verlies je de oorlog. Daar gaat het om: respect.

“Een van de problemen met Afghanistan is dat we er binnengetrokken zijn in de overtuiging dat we de Afghanen tegen zichzelf moeten beschermen. Een operatie tegen Al Qaida groeide uit tot de bouw van een natie, de overtuiging dat we de democratie moeten invoeren, het romantische idee dat we hen redden. Dat is belachelijk. Je kunt niet het onmogelijke doen. Uiteindelijk doe je meer slecht dan goed. We hebben geen gevoel voor geschiedenis. We zijn een jong land, we kijken te weinig om, terwijl het al voor de invasie duidelijk was dat een militaire oplossing in Afghanistan nooit kan werken. De Grieken ondervonden dat 2.500 jaar geleden al. Daarna volgden de Mongolen en de Russen in een recent verleden. Nu herhalen wij net dezelfde fouten. President Obama doet nu wat Gorbatsjov deed: eerst nog troepen versterken om politieke redenen, maar uiteindelijk zal hij moeten terugtrekken.”

Had je de indruk dat Pat Tillman besefte in welk wespennest hij terechtkwam?

“Nee, hij was na zijn opleiding tot elitesoldaat bij de Rangers vier tot vijf maanden in Irak en daarna slechts drie weken in Afghanistan toen hij werd doodgeschoten. Hij schreef in Afghanistan alleen maar in zijn dagboek tijdens de eerste week op de basis in Bagram. Daarna werd hij naar de provincie Khost gestuurd, waar hij stierf. Hij had er een klein notitieboekje bij zich, dat door het leger vernietigd werd. Dat had ik graag gelezen, want hij was een uitstekend waarnemer.”

U omschrijft hem als een ruwe bolster met blanke pit, die na een straatgevecht in een boom klom om zich te verbergen. Wat dreef hem om na 9/11 het leger te vervoegen?

“Ik stelde deze vraag dikwijls aan zijn weduwe. Waarom liet hij zijn vrouw en een miljoenencontract in de steek voor het leger? Maar Pat bleek erg methodisch in zijn denken. Na 9/11 leek het voor veel Amerikanen eenvoudig: we gaan naar Afghanistan en schakelen Al Qaida uit. Punt. Pat dacht, ik ben jong, sterk en kan daartoe bijdragen. Als sterke sportlui zoals ik niet gaan, wie moet het dan wel doen? Hij had ook een hang naar avontuur, die je bij talrijke soldaten ziet. Volgens mij heeft de fascinatie met vechten te maken met mannelijke chromosomen, jezelf willen testen onder vuur. Pat hield niet eens van wapens maar de competitie zat hem in het bloed. Je kunt het ook uitleggen vanuit zijn interesse voor de Griekse idealen over de strijder. Pat las graag Homerus. Zijn vader lepelde hem dat waardepatroon in: zie nooit af van een gevecht. Maar dat dreef hem ook tijdens zijn tienerjaren al soms te ver: tijdens een straatgevecht doodde hij bijna een jongen.”

Vergeleek hij in zijn dagboeken de Amerikaanse oorlogen met de Griekse?

“Nee, zover ging hij wel niet, en dat ontgoochelde me wel een beetje. Dat was wellicht wel gebeurd als hij langer leefde. Hij haalde in zijn dagboeken wel al de Odyssee aan, over zijn dromen om als krijger terug te keren naar huis.”

Maar zonder het te beseffen was hij een Achillesfiguur?

“Absoluut. Toen ik de Ilias herlas, herkende ik Tillman als een moderne Achilles.”

Wat was zijn achilleshiel?

“Hij had geen tragische tekortkoming, maar een tragische deugd: een overdreven gevoel van eer. Ik herkende het bij de piepjonge kadetten van West Point toen ik mijn boek daar voorstelde.”

U hekelt het verraad van deze erecodes. Toen Tillman stierf door kogels van zijn eigen eenheid, stopten zijn officieren dat eerst in de doofpot?

“Ja, wat is er met ons leger gebeurd, als zelfs generaal Stanley McChrystal als bevelhebber in Afghanistan zijn eigen codes - eer, plicht en land - schond door over Tillmans dood straffeloos te liegen? Ooit was ook hij een kadet maar ergens onderweg worden de idealen gecorrumpeerd door de hiërarchie. McChrystal heeft veel uit te leggen.”

Uit het pathologisch onderzoek bleek dat Tillman stierf door drie VS-kogels in zijn voorhoofd. Toch waren meerdere onderzoeken nodig voor de familie deze pijnlijke waarheid mocht horen. Waarom nam het leger al deze moeite?

“Ze doen het automatisch, omdat ze weten dat ze er in de meeste gevallen mee wegkomen. Ook speelt mee dat de officieren allemaal ‘buddies’ zijn die elkaar niet onderzoeken. Voor hen zijn soldaten onbelangrijk. VS-soldaten op het terrein zijn hierover erg cynisch. Ze weten dat officieren zelden voor de krijgsraad worden gedaagd. De ene generaal geeft een vrijpas aan de andere. Met hun eigen militair recht stellen ze zich boven de burgerlijke wet. Ze verbergen zich altijd achter hetzelfde excuus: nationale veiligheid.”

U haalt in uw boek schokkende statistieken aan over het enorme aantal friendly fire-incidenten in Irak en Afghanistan die als ‘collateral damage’ worden beschouwd?

“Friendly fire maakt deel uit van elke oorlog. Het is ergens te begrijpen dat er fouten worden gemaakt, maar wat niet te begrijpen valt is dat er zo over moet worden gelogen. Het gebeurt meer dan we denken. In Walter Reed Hospital bezocht ik vorig jaar gewonde veteranen en daar sprak ik een zwaargewonde die mij vertelde over iemand uit zijn eenheid die omkwam door bevriend vuur. Ik checkte het verhaal, het klopte, maar voor het leger was er niets gebeurd. Ik denk dat het ook te maken heeft met schaamte, of de vrees dat de moraal van de troepen eronder zal lijden. Maar zwijgen is veel erger.”

Stierf Pat Tillman een zinloze dood?

“Ja, zijn leven werd vergooid.”

Tillman werd gedood in de duisternis, in een kloof. De natuur in Afghanistan is erg extreem. Kunt u als bergbeklimmer begrijpen dat de angst voor de omgeving het geweld verhevigt?

“De angst voor het onverwachte is zeker groter. Harde geografie maakt de cultuur harder. In de manier waarop Herodotus de Bactrianen beschrijft, herken je de Taliban. Het is alsof er al die tijd niets is veranderd. Maar ik denk niet dat het de geografie alleen is die leidt tot wreedheid. Ik denk dat dat de aard is van oorlog. De Afghaanse bergen zijn prachtig. Ze zouden een prachtige toeristische bestemming kunnen worden. Wat ze onherbergzaam maakt, is het lijden van de mens. Vrouwen worden er soms behandeld als dieren. Als jonge Amerikaanse soldaten dat vaak zien, worden ze ook brutaler. Oorlog beïnvloedt iedereen. Jonge soldaten die terugkeren uit Afghanistan zien er misschien normaal uit, ze zijn het niet meer. Ook zelf kwam ik erg onder de indruk terug uit Afghanistan, onder meer door de dood van Jared C. Monti, een sergeant eerste klasse aan wie ik het boek heb opgedragen. Hij sneuvelde op 21 juli 2006 nadat zijn arm en been werden afgerukt door een RPG.”

U bent wereldberoemd als avonturier en bergbeklimmer. Was u ook aangetrokken tot Tillman omdat u zichzelf herkende?

“Ik ben aangetrokken tot fysieke uitdagingen. Ik ben koppig. Ik ben gedreven. Mijn uitdagingen zijn minder gebaseerd op principes, maar meer op het testen van mezelf. Neem nu de beklimming van de Devils Thumb in Alaska, op mijn eentje, beschreven in Eiger Dreams en Into The Wild. Iedereen vond het erg dom om dat alleen te proberen, maar mijn motivatie is een perverse logica, die Tillman zelf ook had, denk ik. Het gaat me niet om de adrenalinerush. Ik ben namelijk makkelijk bang. Ik ben eigenlijk bang van hoogtes. Als ik in de Grand Canyon naar beneden kijk, moet ik bijna kotsen. Voor mij gaat klimmen om het controleren van angsten. Het is wonderlijk om je eigen angsten te leren overwinnen, en dat heb ik door klimmen geleerd. De eerste keer toen ik ging klimmen, was ik al acht. Iedereen in mijn omgeving klom. We leerden het zelf, en overleefden ongelooflijk stomme fouten. Klimmen gaat uiteindelijk om discipline, om focus. Je mag geen enkele fout maken.

“Uiteindelijk gebruikte Tillman zijn drijfveer voor iets veel nobelers. De fysieke uitdaging was voor hem bijkomstig, zijn probleem was bevelen krijgen van idioten. Hij was in de National Football League een meritocratie gewoon, in het leger moest hij vernederingen doorstaan. Die stap had ik nooit kunnen zetten.”

In Into Thin Air beschreef u de tragische Everestexpeditie op 11 mei 1996, waarbij vier leden van uw zeskoppig team omkwamen, samen met vier leden van andere expedities. De wedloop en communicatiefouten tussen de expedities zorgde voor vertragingen met dodelijke afloop. Ziet u gelijkenissen met friendly fire-situaties?

“Dat is een interessante vergelijking. Daar had ik nog niet aan gedacht. Tijdens het klimmen ben je dikwijls verblind door ambitie. Dat gebeurde niet alleen tijdens onze expeditie. Enkele jaren geleden klommen tientallen mensen naast een stervende klimmer op de noordzijde van de Everest. Ze waren op weg naar de top en alleen dat telde. Sorry kerel, je gaat sterven, was hun boodschap. De man die Tillman doodde was een jonge kerel die ook zo verblind was door het gevecht dat hij zijn onderscheidingsvermogen uit het oog verloor. Friendly fire of het doden van burgers gebeurt wel sneller dan op een berg een keuze maken, in een fractie van seconde. Toen ik de special forces vergezelde, zag ik het bijna gebeuren. Ze observeerden een huis met Talibanstrijders, waar zich ook vrouwen en kinderen in bevonden. Een jonge soldaat had bijna gevuurd. ‘Light’ em up, light’ em up, fuck’em’, zei hij, voor hij werd teruggefloten door een overste. Het is niet alleen angst waardoor ze vuren maar ook de legerdrill dat ze de groep moeten beschermen. Koste wat het kost. Ook dat speelt op een berg.”

Wat denkt u als u verneemt dat vandaag een dertienjarige Amerikaan denkt de Everest te beklimmen?

“Het is dezelfde waanzin. In mijn boek wou ik de commercialisering van de klimindustrie aan de kaak stellen. Ik dacht een verschil te maken. Een man die klimexpedities organiseerde slingerde verwensingen naar mijn hoofd. Twee jaar later bedankt hij me omdat hij nog nooit zoveel expedities heeft gehad. Mijn boek was paradoxaal genoeg het beste wat de industrie overkwam. Met het boek over Tillman zie ik dat effect niet. Ouders wier kinderen naar het leger willen zeggen hen dat ze eerst het boek over Pat moeten lezen, opdat ze beseffen dat ze een instelling vervoegen die er niet voor terugdeinst om hun levens te vergooien.”

Voelt u zelf een drang om opnieuw naar de top van de Everest te klimmen?

“Nee. Ik ga regelmatig terug naar Nepal, waar een vriend van mij een klimschool voor sherpa’s heeft. Ik hou van alle bergen daar in de buurt. Maar de Everest... Ik heb de berg beklommen, maar ik wou dat ik het nooit had gedaan. Ik moet niet terugkeren. Ik ben er nog altijd erg bitter over, zowel naar mezelf als naar anderen toe. Als ik nu de Everest zie, dan denk ik: fuck, wat bezielde mij?Maar klimmen zal ik altijd blijven doen. Niemand zal me dat ooit uit het hoofd praten. Alleen al in mijn woonplaats in Boulder, Colorado, trek ik er nog drie keer per week op uit.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234