Maandag 25/05/2020

'Een militair conflict lijkt onvermijdelijk'

In de Zuid-Chinese Zee lopen de spanningen op. China heeft krachtige luchtafweer geplaatst op de Paracel-eilanden, waar ook andere Aziatische landen aanspraak op maken. Zo zet Peking zijn ambitie kracht bij om zijn geopolitieke en economische invloedssfeer te verruimen. Het gevolg is een dreigende clash met de VS.

"De beperkte en noodzakelijke defensiemacht die China heeft gevestigd op eilanden en het Chinese personeel dat ontplooid werd op de koraalriffen zijn in overeenstemming met de zelfverdediging en de soevereiniteit waar China recht op heeft volgens de internationale verdragen." Met deze uitleg verdedigde de Chinese minister van Buitenlandse zaken Wang Yi gisteren de ontplooiing van luchtafweer op Woody, een van de eilandjes van de Paracel-archipel in de Zuid-Chinese Zee. De twee batterijen van acht HQ-9-luchtdoelraketten, die met een bereik van 200 kilometer tal van vliegtuigen kunnen treffen, werden op 14 februari ontdekt op commerciële satellietbeelden van ImageSat International. Dezelfde basis was op 3 februari nog leeg.

Het strategische manoeuvre, dat intussen onafhankelijk werd bevestigd door het Taiwanese ministerie van Defensie, sloeg dinsdag in als een bom op een top van de Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties (Asean). Hun tien regeringsleiders beraadden zich in het Californische Sunnylands op uitnodiging van VS-president Barack Obama over een intensere samenwerking met de Verenigde Staten. De timing van de luchtafweerontplooiing werd er als een dreigement gezien aan het adres van de Asean-landen om twee keer na te denken over nauwere banden met de VS.

De eilandjes zijn als historische twistappel de spreekwoordelijke stok om de Asean-leden mee te slaan. Het eigendomsrecht over de Paracel-eilanden (in 1974 door China veroverd op Vietnam) en de omliggende wateren in de Zuid-Chinese Zee wordt naast Vietnam ook betwist door andere landen in de regio, waaronder Maleisië, Brunei en de Filipijnen. Het Woody-eiland zelf wordt geclaimd door Taiwan en Vietnam, dat het Phú Lâm noemt. Vietnam moet zich nu het meest zorgen maken. De Chinese HQ-9-raketten op Woody kunnen Vietnamese vliegtuigen al raken net nadat ze zijn opgestegen op het vasteland.

Ook Japan reageerde al bezorgd. Dat land voert met China dan weer strijd om de Senkaku/Diaoyu-eilanden, gelegen in de Oost-Chinese Zee.

Slagschepen

President Obama bekritiseerde China meteen scherp voor het opstoken van de regionale spanningen, die volgens hem ook de Amerikaanse nationale belangen schaden omdat de US Navy actief is in de Zuid-Chinese Zee. "De Verenigde Staten zullen overal blijven vliegen, varen en opereren waar het internationaal recht ons dat toestaat", zei Obama. "We zullen ook het recht van andere landen steunen om hetzelfde te doen." Een Amerikaans slagschip voer vorige maand nog vlak bij de betwiste Paracel-archipel, waaronder het eiland Woody, tijdens een 'vrijheid van navigeren'-oefening. Peking brandmerkte deze actie als "zeer gevaarlijk en onverantwoord".

Jonathan Holslag van het Brussels Institute of Contemporary China Studies (BICCS) ziet "de sluikse militarisering van de eilanden" door China als een logische voortzetting van wat er de voorbije jaren is gebeurd. "Peking probeert te midden van de juridische onzekerheid over de status van eilandengroepen in de Zuid-Chinese Zee zijn aanwezigheid te maximaliseren, zowel door ophogingswerkzaamheden en de aanleg van artificiële eilandjes, als door het uitbreiden van zijn kustwacht en door militaire aanwezigheid. Vanuit Hainan wordt het aantal patrouilles van fregatten en onderzeeërs opgevoerd, en ook hun luchtmacht is erg actief."

De ontplooiing van luchtdoel- en C803-antischeepsraketten is volgens Holslag niet alleen bedoeld als een militair afschrikkingsmiddel, maar ook als een politiek signaal. "Eigenlijk geeft Peking iedereen te kennen dat ze er zijn om te blijven. Als de territoriale claim voor een tribunaal ooit in hun nadeel zou uitdraaien, zullen ze die naast zich neerleggen."

Klein eilandje, groot belang

Woody en de Paracel-eilanden zijn niet meer dan stipjes op een wereldkaart, maar als lapjes grond vormen ze de uitvalsbasis voor talrijke strategische belangen. Holslag: "Voor de Chinese leiders zijn de eilanden een kwestie van prestige geworden. Ze zien het als hun heilige taak om vanuit China de eilanden aan te hechten bij de Volksrepubliek. Daarmee vergroot de invloedssfeer van China aanzienlijk. Peking interpreteert het complexe VN-zeerechtverdrag (UNCLOS) namelijk op zo'n manier dat het rond de eilandengroep een 'exclusieve economische zone' (EEZ) van 200 mijl kan controleren, en daar andere landen ook de toegang tot scheepvaart, rijke visgronden en energiereserves kan ontzeggen. China doet identiek hetzelfde met de Spratly-eilanden, waarvan de 200 mijlszone die van de Paracel-eilanden in het midden van de Zuid-Chinese Zee kruist. Deze interpretatie wordt niet aanvaard door de VS. De Chinese leiders willen door de controle van de Zuid-Chinese Zee immers ook de zevende vloot (onderdeel van de US Navy Pacific Fleet) in de Stille Oceaan op een afstand houden."

Het economische belang van de Zuid-Chinese Zee is enorm. Er lopen cruciale handelsscheepvaartroutes door met een jaarlijkse trafiek van 4,7 biljoen euro aan goederen. Onder de zeebodem liggen ook aanzienlijke olie- en gasreserves. Holslag ziet in het economische potentieel van de wateren de grootste paradox met de huidige escalatie. "China is nu al de belangrijkste gebruiker van de scheepvaartcorridors, die hun handelsschepen toegang verschaffen tot de Indische en Stille Oceaan. Zij hebben eigenlijk het meeste belang om elke verstoring van de koopvaardij te voorkomen."

China's geopolitieke en economische belangen liggen niet alleen op, in en onder de Zuid-Chinese Zee, maar ook in de omliggende Asean-landen, die een belangrijke afzetmarkt vormen. Peking wil met zijn spierballengerol ook Asean een signaal geven dat het hun wederzijdse vrijhandel met de VS niet apprecieert. Dat gevoel werd versterkt door de recente ondertekening van het Trans-Pacific Partnership (TPP), een vrijhandelsverdrag rond de Stille Oceaan waar ook Asean-leden als Vietnam, Maleisië en Brunei tot toetraden (en dat ook een vergaande defensiesamenwerking tussen de VS en deze landen mogelijk maakt).

Holslag: "China maakte vroeger vooral gebruik van economische diplomatie om druk uit te oefenen op de Asean-lidstaten. Tot op zekere hoogte werkt deze verdeel-en-heerspolitiek. De tien Asean-landen hebben uiteenlopende visies. Nu zie je toch dat de toenemende angst voor de Chinese intenties de weerstand aan het vergroten is. China's druk heeft op de Filipijnen en in Vietnam eigenlijk een averechts effect bereikt. In die landen neemt het nationalisme toe. Ook Indonesië is recent kritischer geworden tegenover China en is binnen de Asean meer gaan samenwerken met de Filipijnen en Vietnam."

Incidenten dreigen

De vraag is nu hoe de VS zullen reageren. De Amerikaanse strategie is volgens Holslag de voorbije jaren "behoorlijk wispelturig" geweest, wat de zaken er niet op vergemakkelijkt. President Obama probeerde aanvankelijk met diplomatieke druk de Chinese zeemacht uit de Stille Oceaan te houden en Pekings aanwezigheid in de Zuid-Chinese Zee te beperken. Maar toen dat geen effect had, is het Pentagon zich vorig jaar assertiever gaan opstellen. De VS zijn ook beginnen patrouilleren, op zee en in de lucht - onder meer rond alle koraalriffen in de Zuid-Chinese Zee die Peking nu kunstmatig aan het ophogen is om er 'land' van te maken. "De kans op incidenten is hierdoor gigantisch gegroeid", zegt Holslag.

De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zou de situatie kunnen de-escaleren, maar daar dreigt een impasse, de zoveelste al die de wereld gijzelt. "Er lopen binnen de VN nu eenmaal al decennia onderhandelingen over de eilanden en een maritieme gedragscode in de regio", zegt Holslag. "Fundamenteel komt het er altijd op neer dat de claimende partijen allemaal denken historische bewijzen te hebben dat de eilanden hen toebehoren. Niemand wil van wijken weten."

Het internationaal recht zou uitsluitsel moeten bieden, maar is een complicerende factor omdat iedereen het maritiem recht op een andere manier interpreteert. Holslag: "China ziet de VS in dezen niet als een eerbare partner omdat ze het VN-zeerechtverdrag UNCLOS niet ratificeren, maar eist zelf uitzonderingen op de maritieme wetten."

Holslag ziet de toekomst in en rond de Stille Zuidzee somber in. "Mijn standpunt is altijd geweest dat het reële conflict over de eilanden beslecht zal worden met harde militaire macht. De vraag was of dat zou gebeuren op een moment dat China zo machtig zou zijn dat weerstand geen zin heeft, of op een moment dat China instabieler is. Dat laatste scenario is in het huidige klimaat van economische onzekerheid realistischer geworden, zeker omdat de financiële malaise van Peking gepaard gaat met een toenemend nationalisme waarop president Xi Jinping inspeelt. We zijn getuige van een geopolitiek nulsomspel (waarin er slechts één winnaar kan zijn). Als dit zich doorzet, wordt een conflict stilaan onvermijdelijk. De vraag is hoe ver de VS zullen gaan om regionale partners zoals de Filipijnen te hulp te schieten als er op zee een militair incident uitbreekt."

Een incident is snel gebeurd. In mei vorig jaar al botsten Chinese en Vietnamese schepen, waarbij een Vietnamese vissersboot verging, tijdens een ruzie om de oprichting van een Chinees boorplatform.

Antwerpen deelt in klappen

Een maritiem militair conflict in de Stille Zuidzee waarbij China met omliggende landen, of zelfs de VS, slaags raakt, kan ook voor de Europese Unie erg schadelijk zijn. De handelsbevoorrading met containerschepen vanuit China en Zuidoost-Azië naar wereldhavens zoals Antwerpen zou zwaar verstoord worden, of zelfs tot stilstand kunnen komen.

Ook militair zouden we erbij betrokken kunnen raken. Artikel vijf van het NAVO-handvest verplicht ons om de VS militair bij te staan, mochten zij als eerste worden aangevallen. Al bestaat er binnen het bondgenootschap discussie over de globale reikwijdte van de NAVO. Maar gezien de grote gemeenschappelijke economische belangen zou in een conflict met Amerikaanse betrokkenheid ook Europa wellicht militair niet lang aan de zijlijn blijven staan.

Eigenlijk voelen we nu al de hete adem van de Zuidoost-Aziatische spanningen in onze nek. Als eerste 'Pacific President' legde president Obama sinds 2008 het zwaartepunt van zijn defensiestrategie in de Stille Oceaan. Het gevolg was een desinvestering van de Amerikanen in militaire operaties in het Midden-Oosten en Europa, in de hoop dat de Europese NAVO-lidstaten hun buitenste flanken zouden stabiliseren.

Brussel is daarin niet geslaagd, waardoor de VS nu in een onmogelijke spreidstand terecht zijn gekomen tussen een brullende Chinese tijger en een klauwende Russische beer. De Europese Unie heeft er daarom belang bij om de militaire spanningen in de Zuid-Chinese Zee te helpen ontmijnen, of ze zal mee in de klappen delen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234