Woensdag 08/12/2021

Een 'menselijke' geschiedenis van het Nederlandse huis Oranje-Nassau in de 19de eeuw

Daniela Hooghiemstra:

België ontstond uit een mislukte liefde

Over ons land zijn al boeken vol institutionele geschiedenis gepend. Twee Nederlandse historici werpen nu een menselijk licht op het ontstaan van het kleinste koninkrijk aan de Noordzee. 'Persoonlijke intriges binnen Europese vorstenhuizen beïnvloedden mee het ontstaan van België.'

door Maarten Rabaey

Aan het begin van het Octopusoverleg, dat zal beslissen over de vorm waarin België voortbestaat, zijn alle ogen gericht op de politici die eraan deelnemen. Historici zullen zich later over de officiële documenten buigen die er werden opgetekend. Maar ze zullen ook private memoranda, brieven, e-mails, ooggetuigenverslagen en kattebelletjes onder de loep nemen die mogelijks licht werpen op de gemoedstoestand van de politici. Aan dat psychologische aspect besteedt de officiële geschiedschrijving nog altijd weinig aandacht.

En toch zijn de menselijke histories even belangrijk als de politieke geschiedenis. Dat bewijzen de Nederlandse historici Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra met hun boek Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren. Ooggetuigen van de koningen van Nederland (1813-1890).

In hun werkstuk verhalen Hermans en Hooghiemstra de persoonlijke levensloop van de eerste drie Nederlandse koningen, Willem I, II en III. In de aanloop naar de troonsbestijging van Willem-Alexander, die de naam Willem IV zal krijgen, wilden ze wel eens weten hoe zijn mannelijke voorgangers van het huis van Oranje-Nassau het eraf brachten. Ze besloten zich in te graven in de archieven, ook van het koninklijke Paleis Noordeinde, en troffen er onbekende ooggetuigenverslagen aan. Niet alleen geven die een onthullend beeld van de triomfen en nederlagen, de illusies en eigenaardigheden van de mannen op de troon, ze gaan ook over samenzweringen, bloedvergieten, machtsstrijd, waanzin en hopeloze liefdes. En een van die prinselijke drama's was mee de aanleiding voor het ontstaan van België.

We schrijven 13 december 1813. Prinses Charlotte Augusta van Wales, dochter van de prins-regent van Engeland (de latere koning George V), schrijft een brief aan haar vriendin Mercer Elphinstone over haar eerste formele ontmoeting met prins Willem, de latere Nederlandse koning Willem II. "Hij was verlegen, maar presenteerde zichzelf bevallig en perfect, en hoewel hij weinig praatte, beheerste hij de onderwerpen die hij besprak. Hij viel mij op als zeer onaantrekkelijk, maar hij was zo levendig en geanimeerd dat het goed op gang kwam. (...) De jonge prins gedroeg zich ongewoon goed en leek behoorlijk vervuld van (...) de belofte die hij deed terwijl de prins (Charlottes vader, MR) onze handen samenbracht en ons zijn zegen gaf."

Met het aanstaande huwelijk van Charlotte en Willem is meer gemoeid dan alleen 'huiselijk geluk'. Ook de consolidatie van de betrekkingen tussen twee bondgenoten staat op het spel. Zo schrijft de Britse diplomaat James Harris, First Earl of Malmesbury, op 9 mei 1814 aan Hendrik baron Fagel, politicus en buitengewoon ambassadeur in Londen: "Vanaf het eerste moment dat de erfprins in dit land voet aan wal zette, weet je hoezeer ik deze alliantie verlangde. Vanaf het begin beschouwde ik het als essentieel voor de bevordering van onze nationale belangen en het is nu nodig geworden voor de handhaving van ons nationale vertrouwen en onze eer."

Helaas voor de diplomatie twijfelde Charlotte toen al aan haar partij. Uit een brief aan haar vriendin Mercer Elphinstone van 4 januari 1814: "Holland is een heel raar land, geloof ik, waar de society en alle andere dingen totaal anders zijn dan in welk ander land ook. Ik vraag me nu al af of ik me daar wel zal amuseren." Op 16 juni 1814 geeft ze hem uiteindelijk de bons. "Ik moet onze verloving vanaf dit moment zien als totaal en voor altijd ten einde", schrijft ze hem.

De diplomaten zijn de wanhoop nabij. De Britse ambassadeur in Den Haag, Lord Clancarty, schrijft begin juli 1814 aan Lord Henry Stewart Castlereagh in Londen: "De openbare mening is hier zeer gedeprimeerd geraakt door het opbreken van de verloving, het heeft zelfs een effect gehad op de aandelenmarkten, die toen het nieuws hier bekend werd met 1 procent daalden, en sindsdien niet meer zijn gestegen. In België zal het ongetwijfeld bijdragen aan de weigerachtige houding ten aanzien van de vereniging (met Holland), tenzij de Belgen een duidelijk bewijs krijgen dat Groot-Brittannië nog steeds zijn belangen wil verbinden aan die van Holland."

Het bewijs komt er niet. Integendeel. Andere liefdes bepalen niet alleen het pad van Charlotte en Willem, maar ook dat van Europa. Uit een brief van Emma Sophia Countess of Brownlow, 'lady of the bedchamber' aan het Engelse hof, omstreeks 1814: "Wat de intriges en de invloeden zijn geweest die de gevoelens van de prinses hebben veranderd en haar ertoe hebben gebracht om het huwelijk af te blazen is, geloof ik, een mysterie dat slechts weinigen kennen. Er zoemden allerlei geruchten rond, maar de enige zekerheid die er bestond was dat de prins was afgewezen (...) In zijn ogen stonden tranen en hij leek ongelukkig."

Charlotte schuimde alweer galafeesten af. Ze ontmoette er de man die haar leven ingrijpend zou veranderen. En dat van ons land. "Onder deze geweldige mensen", schrijft Emma Sophia over het adellijke publiek, "was mijn kennis uit Parijs, prins Leopold van Saxen-Coburg - een kleine ster die maar weinig werd opgemerkt te midden van de schitterende constellaties die hem omringden; toch trok hij de aandacht van iemand onder wiens invloed, nog voordat er een jaar voorbij was, zijn hele toekomst veranderde: prinses Charlotte bewonderde hem en mocht hem. Waar en hoe vaak heeft ze hem ontmoet? Dit is een ander mysterie uit deze veelbewogen periode. Was het brein dat achter de bevordering van dit huwelijk zat hetzelfde dat werd verondersteld het andere huwelijk te hebben gedwarsboomd?"

Dat brein was volgens velen de Russische groothertogin Catharina en vooral haar broer, tsaar Alexander I, die in het postnapoleontische Europa een machtige Engels-Hollandse dynastie niet zag zitten. Feit is dat de Nederlandse kroonprins Willem toen al naar St-Petersburg was gelokt door Catharina, die hem zelf niet huwde maar met succes koppelde aan haar andere zus, Anna Paulowna.

Op 21 februari 1815 werd het huwelijk tussen Nederland en Rusland bezegeld, tot spijt van Engeland, dat Leopold op 2 mei 1816 liet huwen met troonopvolgster Charlotte. Overigens ook al onder het goedkeurende oog van tsaar Alexander I, de beschermheer van Leopold. Charlotte stierf al een jaar later in het kraambed. Leopold kwam dat nooit te boven, maar zat wel verankerd in het Engelse koningshuis. Dat kwam van pas toen België zich in 1830 onafhankelijk van Nederland verklaarde. De Engelsen hielpen Leopold het Kanaal over, om in 1831 in Brussel de troon te bestijgen.

Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra menen dat het ontstaan van België anders was verlopen zonder de liefdesperikelen van prinses Charlotte en kroonprinses Willem. "Leopold van Saxen-Coburg was nog helemaal niets toen Charlotte haar oog op hem liet vallen", zegt Hermans. "Daardoor is hij toch in koninklijke kringen verzeild geraakt. Hij werd gewoon lid van de Engelse koninklijke familie. Daarom was hij een veel betere optie voor de Belgen om hem als nieuwe koning te aanvaarden."

Hooghiemstra beaamt: "Was Willem II zoals gepland met Charlotte getrouwd, dan had Engeland nooit toegestaan dat België zich zo makkelijk van Nederland had afgescheiden. Dan was Leopold een 'minor star' gebleven. Persoonlijke intriges binnen Europese vorstenhuizen beïnvloedden dus het ontstaan van België."

En ook Willems biseksualiteit had volgens de auteurs indirect een invloed op de Belgische onafhankelijkheid. De latere Nederlandse koning flaneerde dikwijls door Brussel met dandy's. Hooghiemstra: "Hij ging in Brussel wandelingen maken met een verwijfde dandy, voor wie hij de rekeningen bij de kleermaker betaalde, aan wie hij ook een passe-partout van zijn paleis gaf, en met wie hij intieme dineetjes had die tot vier uur 's nachts duurden." Willem werd ermee gechanteerd, maar de daders werden geklist.

Echt mis liep het bij een juwelendiefstal. Hooghiemstra: "De juwelen van zijn echtgenote Ana Paulowna werden in 1829 ontvreemd in Brussel. Dat werd door velen gekoppeld aan zijn relaties en de schulden die hij had opgebouwd, en dat beïnvloedde in zekere zin ook het ontstaan België. Door zijn vermeende, maar nooit bewezen betrokkenheid bij de juwelendiefstal in Brussel werd de Nederlandse kroonprins in het zuiden plotseling veel minder populair."

Het leven van de kroonprins verzuurde ook de relatie met diens vader, koning Willem I. Nadat Willem I acht jaar lang bloed en geld van zijn volk had verspild aan een hopeloze oorlog tegen de katholieke Belgen, wilde hij uitgerekend trouwen met een katholieke Belgische gravin, Henriëtte d'Oultremont. Hermans: "Zijn verliefdheid was erg contraproductief. Zijn zoon gebruikte het met succes om hem in 1839 tot aftreden te dwingen." Hooghiemstra: "Nog een voorbeeld van hoe belangrijk het persoonlijke in de geschiedenis wel is."

Voor Nederland bleek de biseksualiteit van Willem II uiteindelijk een zegen. Hermans: "Onze democratie heeft ervan kunnen profiteren. Aanvankelijk verzette hij zich met hand en tand tegen de democratisering van de grondwet, maar uiteindelijk werd hij op vierentwintig uur van een conservatief een liberaal, van een potentaat een democraat. Het was voor hem onmogelijk een besluit te nemen. De ene keer vond hij dit, de andere keer dat. Hij wou ooit een paleis bouwen in Noordeinde, maar een aannemer kon met hem gewoon niet werken. Heel symbolisch is dat het paleis op een dag echt in elkaar stortte. Zijn vader kon een koers kiezen, bij hem zat de dubbelheid tot in zijn tenen."

Zijn zoon Willem III had daarentegen gestoorde karaktertrekken. Uit ooggetuigenverslagen van medewerkers die Hermans en Hooghiemstra terugvonden, blijkt dat hij onder meer exhibitionistisch was. Ook hij had dus andere dingen aan het hoofd dan besturen. Is dat geen bewijs dat het Nederlandse vorstenhuis eigenlijk maar een figurantenrol speelt en het land ook zonder vorst(in) kan worden geregeerd? Hermans: "Ik denk dat het in ieder geval laat zien dat de koning erg belangrijk is, maar dat hij niet het beleid bepaalt. Bij Willem III is dat erg belangrijk. Bij hem zie je hoe belangrijk de omgeving is. Zij hebben hem erg nodig, maar niet als daadwerkelijk bestuurder. Als je zo'n rare man als koning hebt, kun je afvragen waarom ze hem niet opzij hebben gezet. Niettemin slaagde hij erin om toch veertig jaar lang te regeren. Dat zegt wel iets over de noodzaak die er is voor Nederland om een koning te hebben."

Wat is die noodzaak? Hermans: "Op dat vlak lijken we op België. Nederland is als natie onduidelijk. Vanouds bestaat het land uit gewesten met sterke onafhankelijkheid. De steden doen allemaal een beetje hun zin. Dat is nog altijd zo trouwens. We hebben nog altijd geen nationale politie. Dat lukt niet. Om toch een beetje ernstig te zijn als land hebben we een symbool nodig dat ons land als natie definieert." Hooghiemstra: "We zijn wel minder verdeeld. Tachtig procent van de Nederlanders is voor het koningshuis. Bij jullie is dat vertrouwen veel wankeler." Hermans: "Het verschil is dat onze regio's wel allemaal wensen om samen één natie te vormen. Dan is zo'n koning natuurlijk een prachtige uitkomst. Hij heeft geen echte macht, maar is er wel. Daar is iedereen ontzettend blij om." Hooghiemstra: "Hij hoeft niet meer te doen dan bestaan, eigenlijk. Daarvan was Willem III een prachtig symbool."

De huidige Nederlandse koningin Beatrix stelde het niet op prijs dat in het boek van Hermans en Hooghiemstra het privéleven van haar voorvaderen aan bod kwam. Ze liet het via de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) door de mangel halen. Viel ze daarmee uit haar rol? Hooghiemstra: "De sociale macht van de koningin is nog steeds enorm." Hermans: "Misschien praat je beter over invloed. Kijk maar naar wat wij meemaken met ons boek. Op de verkoopcijfers heeft haar kritiek een zeer gunstige invloed, inhoudelijk heeft ons boek er wel onder te lijden. Ik denk dat een groot aantal mensen denkt: 'Ja, als de koningin boos is, dan is het niet goed. Dan hebben ze iets fout gedaan.' Dat zien we zelfs bij mensen die geen Oranjeaanhangers zijn. 'Men' bekijkt je als iemand die niet goed ligt bij de koningin, en dát heeft invloed."

Hooghiemstra: "Wij kregen in brieven met reacties op ons boek te horen dat we de 'koning niet van zijn mantel mochten ontdoen'. En dat gaat dan over een koning van tweehonderd jaar geleden!" Hermans: "Een historicus maakte in de Staatscourant ons boek met de grond gelijk. We voelden ons bijna zondaars. We hadden ons nooit voorgesteld dat daar nu nog zoveel pijnlijkheden omheen lagen. Terwijl het gewoon onze aanpak is te zoeken welke menselijke geschiedenis er achter het formele verhaal zit. We zijn ervan overtuigd dat je het werk niet los kunt zien van de persoon. Bij politici is dat zo, bij koningen zeker. Bij hen zijn het instituut en de persoon al van bij de geboorte met elkaar vermengd."

En dat kan belangrijk zijn als je weet dat een typisch kenmerk van de Oranjes woedeaanvallen zijn, zo achterhaalden de auteurs. Hermans: "Driftbuien zijn genetisch verankerd in de familie sinds Anna Paulowna in de familie kwam. Zo beschrijven we in ons boek een ooggetuigenverslag van een minister die Willem III volledig door het dak zag gaan. Dat maken ondergeschikten naar verluidt vandaag nog mee. Daarna klinkt het excuus: nou ja, het was mijn Russisch bloed. Naar aanleiding van ons boek publiceerde NRC Handelsblad een cartoon waarin de koningin uitschreeuwde: 'Ik? Erfelijke driftbuien?', terwijl ze ons boek verscheurde (lacht)."

Willem-Alexander zal binnenkort koning Willem IV worden, de eerste koning van Nederland sinds de negentiende eeuw. Volgens de auteurs werkt de kroonprins achter de schermen nu al hard aan zijn invloed. Hooghiemstra: "Willem-Alexander en Maxima hebben nu al dikwijls persoonlijke bijeenkomsten met mensen uit de samenleving om zo'n breed mogelijk draagvlak te hebben. Het is bekend dat Willem-Alexander zich verzet tegen het Zweedse model, waarbij alleen linten worden geknipt."

Met de geschiedenis van zijn veelbesproken voorvaderen in het achterhoofd geven de historici hem niettemin een goede raad mee. Hermans: "Meebuigen, en niet zoals die drie eerdere mannelijke koningen tegen de stroom in macht proberen te krijgen. Dat probeerden ze alledrie. Daar zijn ze alledrie over gestruikeld." Hooghiemstra: "Belangrijk voor een koning is om altijd heel goed te zien welke kant de omgeving op wil. Een koning heeft geen heroïsche rol en moet niet proberen voorop te lopen." Hermans: "Ook hier zie je dat de koning gemaakt wordt door het volk. De enorme wil die er in Nederland is om de Oranjes als symbool te hebben, daar vliegt een koningshuis op. Daar heeft jullie kroonprins Filip natuurlijk geen geluk mee. Hij zou koning zijn van een verdeeld land, en een verdeeld land kan nooit een goede koning maken."

Was Willem II zoals gepland met Charlotte getrouwd,

dan had Engeland nooit toegestaan dat België zich zo makkelijk van Nederland had afgescheiden

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234