Donderdag 06/05/2021

Een meisjie zonder broekie

Is een kunstwerk een meisje zonder slipje? Het antwoord van Marlene Dumas in MD, haar tweede overzichtstentoonstelling, is zonder meer indrukwekkend. In het MuHKA exposeert de uit Zuid-Afrika afkomstige Nederlandse het beste wat ze van 1992 tot 1999 gemaakt heeft, zo'n honderd schilderijen en tekeningen, hoodzakelijk bevreemdende naakten. Wat zien we hier eigenlijk? Seks, en niets anders dan seks?

Rudy Pieters

MD-light

It's the pleasures of painting the poses of pleasure the privilege of being looked at the plays of seduction the light of the night it's nothing personal it's plain delight

Marlene Dumas

Het leek wel een estafetteloop. Terwijl ze op de benedenverdieping van het MuHKA de uitdagend poserende vrouwen van Anne-Mie Van Kerckhoven nog aan het opbergen waren, hingen op de eerste etage de al even provocerende naakten van Marlene Dumas al. Beide kunstenaressen laten zich door pornofoto's inspireren en verwerken die nadrukkelijk in hun kunst. Het is vooral de extreme, expliciete taal, het ongegeneerde kijken, het recht-door-zee van porno waar het hun om te doen is.

De vergelijking tussen beide kunstenaressen gaat niet helemaal op. Van Kerckhoven voert haar vrouwelijke naakten op in een filosofisch verhaal dat zich niet makkelijk laat lezen. Bij Dumas, die zowel vrouwen als mannen toont, lijken de werken evidenter. What you see is what you get. Het verhaal dat de uitdagende lijven vertellen, lijkt ook het verhaal dat we geacht worden te lezen: seks, alleen maar seks.

Wie twijfelt, moet maar kijken. De naakten, die steeds alleen zijn en bij gebrek aan een achtergrond alle aandacht krijgen, vullen heel het beeld en hebben aan dat kader vaak zelfs niet genoeg. De vrouwen buigen voorover, steken hun kont zo ver mogelijk naar achteren, duwen de kijker hun geslachtsdelen in het gezicht. Andere zitten op handen en knieën, tillen hun benen zo hoog mogelijk op, of demonstreren een spreidstand. Af en toe dwalen de vingers van de geportretteerde in de schaamstreek rond. Het duidelijkst is dat op Fingers: tussen de benen van een van achteren bekeken, voorovergebogen vrouw verschijnen vijf lange, gespreide vingers.

Bij de mannelijke naakten zijn de handen bijna zonder uitzondering aan het werk. De erecties zijn tot volle wasdom gekomen en moeten onderhouden worden. Een van deze naakten kreeg de titel 10 inch en toont een stevig geschapen kerel die zijn lid moeiteloos tot bij zijn mond brengt. Wie nu nog twijfelt, is blind. Wysiwyg, niets dan seks dus, puur genot, plain delight.

Is dit pornografie? Op deze vraag bestaat een eenvoudig antwoord: leg de originele foto's en de geschilderde versies naast elkaar en stel vast dat er een wereld van verschil tussen ligt. De polaroids die Dumas in een stripclub op de Amsterdamse Wallen maakte en de foto's die ze uit seksblaadjes haalde - op het schutblad van de catalogus toont ze er enkele - zijn van een andere orde dan de zichzelf opgeilende dames en heren aan de museummuren. Het opvallendste verschil: op de schilderijen ontbreekt de onverbiddelijke, alles onthullende, haast klinische nauwkeurigheid die pornofoto's zo kenmerkt. Het is geen bloot vlees meer wat we zien - letterlijk dan: er valt geen (bijna-)vleeskleur meer te bespeuren. De naakten die uit Dumas' verfbad zijn gekomen, zijn transparante, vreemd gekleurde wezens geworden.

De stripteaseuse op Blue Pole en het zwarte meisje op X-posure hebben een blauwe huid gekregen, Mandy slaat geel uit. In veel gevallen versterkt Dumas de transparantie door de huid zeer bleek te maken, waardoor elke felgekleurde toets des te beter in het oog springt. Zoals bij de jongeman op D-rection: hij heeft een witte huid, maar zijn erectie is paars en blauw gekleurd. Nog opvallender is Dumas' gewoonte om lichaamsdelen onscherp, schematisch of zelfs sterk vervormd weer te geven. Op Fingers hangt een waas over het bleke achterste van de vrouw, terwijl haar begerige vingers uiterst scherp zijn geborsteld en ook nog eens, zoals de D-rection-erectie, een paarse kleur vertonen. Pretty White Guy toont andermaal een witte jongeman die zijn erectie tussen duim en wijsvinger knelt: de meeste lichaamsdelen zijn duidelijk afgelijnd, maar het hoofd is weinig meer dan een vlek. Het suggestieve karakter dat Dumas' taferelen door al deze verhullende ingrepen krijgen, wordt nog versterkt door de soort van handelingen die we te zien krijgen. Er is volop opwinding, maar tot het hoogtepunt lijkt er nog een heel eind te gaan. Dumas focust hier op het genot van het uitdagen en verleiden, van het kijken en bekeken worden, van het plagen en spelen. Niet de vervulling telt, maar het genot zelf, het pure genot. De naakten lijken helemaal niet bezig met wat er nog op komst is, hun mimiek en lichaamshouding stralen zelfs een merkwaardige ontspanning uit. In plaats van, zoals de echte pornomodellen, volop een seksuele activiteit te simuleren, zijn ze in al hun argeloosheid tot stilstand gekomen, midden in het genot. Het geeft Dumas' werk een bijzondere sfeer.

Dominic van den Boogerd, die een helder essay schreef in de overigens wat dun uitgevallen catalogus, spreekt zelfs van een intieme sfeer. "De seksualiteit zoals die hier is voorgesteld, 'unverfroren' en recht door zee, is bevrijd van het gewicht van haar schaamte, zonder in te boeten aan intimiteit." In de ogen van Miss Pompadour ontwaart hij "een blik van verstandhouding, van een heimelijk en intiem verbond die suggereert dat seks ook wel eens iets te maken zou kunnen hebben met liefde". Door deze ongedwongen, bijna speelse stemming lijken schalkse maar goekdope woordgrapjes als D-rection, X-posure en MD-light niet te storen.

Maar daarmee zijn we eigenlijk nog geen stap verder gekomen. De vraag was: is dit pornografie? We mogen dan wel vinden dat foto's en schilderijen op een verschillende golflengte zitten, we kunnen niet om de vaststelling heen dat Dumas dicht bij het origineel aansluit, zo dicht dat de grens nog amper zichtbaar is. De sfeer mag dan wel ontspannen, zelfs intiem zijn, de seksualiteit is verre van getemperd. Integendeel zelfs. Op de voorgrond laat Dumas haar kleuren en vormen fijne melodieën zingen, maar tegelijk laat ze op de achtergrond, nog net luid genoeg, de pornografie in al haar heesheid meebrullen.

Dominic van den Boogerd haalt er Susan Sontag bij. Wat de Amerikaanse dertig jaar geleden in The Pornographic Imagination over Sade en Bataille schreef, is ook van toepassing op Dumas, zegt hij. Sontag: "Wat pornografische literatuur doet, is een wig drijven tussen het menselijk wezen en het sekuseel wezen in onszelf - in het gewone leven is iemand gezond als hij die kloof vermijdt. (...) Maar misschien zijn de twee toch gedeeltelijk van elkaar gescheiden, of we dat nu graag hebben of niet."

Net zoals Sade en Bataille heeft Dumas alleen oog voor het seksuele wezen. Ze lijkt porno (of althans een flinke scheut daarvan) nodig te hebben om haar doel te bereiken. Om dat pure, dat uitgepuurde gevoel te kunnen tonen, moet ze haar mannen en vrouwen van de rest van hun gevoelsleven, van hun hele context scheiden. Zoals ze zelf zegt: it's nothing personal, it's plain delight.

De kracht van dat onpersoonlijke, pure genot bij Dumas ligt in zijn onbepaaldheid - en in de verwarring die dat teweegbrengt. Want we krijgen natuurlijk veel meer dan we zien. Er opent zich een complexe wereld vol tegenstrijdigheden, een wereld waarin een wulps meisje plots het grijnzende gezicht van de dood heeft (Under the Volcano), waarin geen afdoend antwoord mogelijk lijkt op de vraag of dit nu allemaal pornografie is, waarin seksueel opgewonden mannen en vrouwen ontspanning uitstralen. Waar het Dumas om te doen is, laat zich aan geen betekenis ketenen.

De parallel met haar eigen leven is te mooi om te laten liggen. Dumas, in 1953 in Kaapstad geboren, bracht haar hele jeugd in Zuid-Afrika door, maar emigreerde in 1976 naar Nederland. Sindsdien voelt ze zich thuisloos. "Ek is nie van hier nie, maar ook nie van daar nie," zegt ze in een documentaire die twee jaar geleden over haar is gemaakt (en die op de tentoonstelling in het MuHKA te zien is.)

We kunnen hetzelfde zeggen van haar naakten: ze zijn nie van hier nie maar ook nie van daar nie. En bij uitbreiding is die onbepaaldheid ook op Dumas' kunstenaarschap toepasbaar. Seksueel genot is esthetisch genot en omgekeerd. In het motto van de catalogus (de verzen aan het begin van dit artikel) geeft ze al aan dat er een verband is: het gaat ook over het plezier van het schilderen, over het kunstwerk dat wil worden bekeken en verleiden. Niets minder, maar vooral ook niets meer. Het pure schilderen.

Zou er dan ook zoiets als het pure kijken bestaan? Dumas heeft al meermaals aangegeven als de dood te zijn voor al die betekenissen die zich op haar werk vastzetten (natuurlijk zijn ook wij in onze ijver al veel te ver gegaan in haar ogen). "I won't wait for the authority of Meaning," krabbelde ze ooit boven een van haar tekeningen. Miss Interpreted was de niet mis te verstane titel van het vorige retrospectief, in 1992. En nu MD: zelfs haar naam is al te veel, als we haar dan toch willen noemen, dan liever met die twee initialen.

In 1991 vergeleek Dumas de betekenis van een kunstwerk met een meisjesslipje, een metafoor die deze tentoonstelling als gegoten zit. "Er wordt gezocht naar betekenis alsof het een Ding is. Alsof het kunstwerk een meisjie is die haar broekie zou moeten uittrekken, zou willen uittrekken zodra de juiste interpretator langs zou komen. Alsof er een broekie waren die wij zou kunnen uittrekken."

MD schilderijen en tekeningen loopt tot 16 januari 2000 in het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen, Leuvenstraat 32, 2000 Antwerpen (tel. 03/238.59.60). Geopend van 10 tot 17 uur, 's maandags gesloten. Toegang: 150 frank. Catalogus: 350 frank. Volgend jaar is MD in Londen en Oslo te zien. Bij de Londense uitgeverij Phaidon Books verscheen een monografie over Dumas (1.200 frank).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234