Woensdag 21/04/2021

'Een meisje dat vrouw wordt, is fascinerend'

Kwaad bloed verwijst naar de oude betekenis van menstruatie, geeft weer hoe negatief dit fenomeen werd ervaren, hoe het vruchtbare lichaam als vies werd bestempeld

Jeugdschrijfster Marita de Sterck over haar nieuwe boek 'Kwaad bloed'

Vandaag verschijnt een nieuwe jongerenroman van Marita de Sterck. Kwaad bloed is helemaal een vrouwenboek geworden, over de ontwikkeling van een onnozele bakvis tot jonge vrouw, met als achtergrond een katholieke Vlaamse kostschool in de jaren vijftig. Een boek over angst en schaamte, over de kracht van de verbeelding en over het verlangen naar verboden vruchten.

Door Annemie Leysen

"Die scharnierperiode, die overgang van meisje naar vrouw, met de bijbehorende rituelen en verhalen, dat is echt wel mijn thema. Een fascinerend verschijnsel is het, van alle tijden en plaatsen, dat ook narratief interessante stof biedt. Ik speelde al langer met de gedachte om een verhaal te schrijven over hoe het was om vrouw te worden in de jaren vijftig, bestemd voor de internetgeneratie van vandaag. Op het eerste gezicht ligt alles open en bloot voor meisjes van nu. Wat ze kunnen zien, lijkt grenzeloos en toch zijn ze, net als die meisjes van toen, selectief doof en blind. Ze pakken op waar ze aan toe zijn en duwen weg wat te overrompelend is. Mijn personage, Emma, is niet anders. Ze voelt dat er wat broeit thuis, dat er wat schuilt achter die zogenaamde 'ziekte' van haar oudere zus, waardoor haar ouders haar op een strenge kostschool droppen. Emma kan de ware toedracht niet vatten. Geregeld schuift er een gordijn voor haar al te onrustwekkende gedachten. Dat beschermingsmechanisme tegen de dingen die je nog niet aankunt, is trouwens een boeiend gegeven uit de ontwikkelingspsychologie."

Emma's groei verloopt wel erg bruusk. In zes maanden tijd krijgt ze alles in de gaten en wordt ze vrouw.

"Ik heb inderdaad voor een steile groeispurt gekozen. Emma arriveert als naïeve seut en ook nog uit een goddeloos nest op die streng katholieke kostschool. Ze wordt meteen geïnitieerd door de oudere meisjes, en meegetroond naar de nachtelijke bijeenkomsten in de bezemkast. Daar hoort ze verhalen en liedjes vol pikante beeldspraak en dubbelzinnige toespelingen, waar ze eerst niks van snapt. Dat in groep bezig zijn, die intieme lichamelijke nabijheid, die rollenspelletjes, al dat dubbele... dat hoort echt wel bij de groei van meisjes. Langzaam maar zeker ontwaakt Emma uit haar slapende toestand en dringt tot haar door wat er precies aan de hand is."

Verwijst de titel, Kwaad bloed, ook naar menstruatie?

"Als antropoloog ben ik altijd al met de menarche (eerste menstruatie, A.L.) bezig geweest. Dat scharniermoment verwijst tegelijk naar dood en geboorte. Er vindt een rituele dood en tweede geboorte plaats. Meisjes zetten de lijn van de generatie voort. Grootmoeders spelen daarbij een centrale rol; denk maar aan het doorgeven van belangrijke verhalen. Krachtige rituelen ontbreken bij ons vandaag. Veel meer dan een cadeautje of soms een klein vrouwenfeestje is er niet bij. In het Navahoreservaat krijgen meisjes nog een ritueel waarbij vrouwelijke verhalen en kennis worden doorgegeven en sterke metaforen opduiken, zoals het bakken van een reusachtige cake voor alle aanwezigen. Bij Griekwameisjes, die leven op de grens tussen Zuid-Afrika en Botswana, gaat het er nog anders toe. Hun eerste menstruatie brengen ze door in een afzonderlijke ruimte. Daarom worden ze ook 'hokmeisjes' genoemd. Daarna worden ze naar de rivier gebracht waar de 'grootwaterslang' huist. Het motief van de slang als bruidegom duikt in alle continenten op. Claude Lévi-Strauss stelde het al: bepaalde dieren zijn zeer geschikt voor narratieve en rituele consumptie, om rond te associëren en te verzinnen. Ik wil een tachtigtal krachtige initiatieverhalen uit de hele wereld die vrouwelijke groei verbeelden, bundelen in een bloemlezing. Daar zal ik drie jaar aan werken. Ik denk dat ze literair én emotioneel heel wat te bieden hebben.

"De eerste menstruatie komt er in onze cultuur steeds eerder aan. Ze overvalt kinderen van tien, elf, veel sneller dan vroeger, en dat selectief doof en blind zijn speelt dan zeker mee. Verhalen kunnen met hun beelden en metaforen groeibevorderend werken, precies door de impliciete lading, het suggestieve, wat elke lezer individueel kan oppakken en invullen of laten liggen.

"Kwaad bloed verwijst naar de oude betekenis van menstruatie, geeft weer hoe negatief dit fenomeen werd ervaren, hoe het vruchtbare lichaam als vies werd bestempeld. Ga de woordenschat maar eens na die eromheen hangt, en de volkswijsheden die ermee te maken hadden. Heel boeiend materiaal! Je mayonaise ging gegarandeerd mislukken, je haar zou ros worden als je het waste tijdens de menstruatie, een bad nemen kon dan niet... Ongelooflijk, toch? Het vrouwelijk lichaam werd als vreemd, haast vijandig, ervaren. Ook vandaag vind je daar nog sporen van terug in reclame voor hygiënische producten: bescherming is de breed uitgesmeerde boodschap, tegen de blik van anderen, maar evengoed impliciet tegen het eigen onbetrouwbare lijf."

Met de titel refereert u allicht ook aan Emma's boosheid en ongenoegen over de gang van zaken?

"Spreekwoordelijk verwijst kwaad bloed zetten ook naar wrevel, misnoegdheid en boosheid. Met haar lichamelijke ontwaken wordt Emma ook geestelijk wakker. Kwaad is ze, op de nonnen die haar een hoop onzin wijsmaakten, op haar ouders die de waarheid over haar zus verzwegen, op iedereen die niet vertelde wat ze weten wou. En dan stelt ze het ultieme offer: door de nonnen te laten geloven dat ze over de schreef ging met de tuinjongen, verbant ze zichzelf uit haar nieuwe, intussen geliefde schoolmilieu, om het voor haar zus op te nemen. Ze gaat tot het uiterste. Hoe het uiteindelijk afloopt, mag de lezer zelf invullen."

Is dit boek ook een afrekening met een katholieke jeugd?

"Ik hoop maar dat het niet zo overkomt. Als een bittere reflex was het zeker niet bedoeld. Ik wilde wel een statement maken over de manier waarop er toen werd omgegaan met 'gevallen vrouwen' die niet aan de heersende normen beantwoordden. Ik vermoed dat bijna elke Vlaamse familie wel zo iemand had. Daar zijn verschrikkelijke accidenten uit voortgekomen. Het onverbiddelijke, verwerpende tegenover ongewenste zwangerschappen, echtscheidingen of niet-acceptabele huwelijkspartners, daar wilde ik wat over kwijt. Er zijn nu trouwens best nog gezinnen te vinden met fossiele relicten van die verkrampte instelling. Veel vrouwen van vijftig en ouder zijn toch wel met angst en schaamte opgevoed. Het mag een wonder heten dat er nog zo velen gezond en evenwichtig uit zijn gekomen.

"Maar er waren toen ook heel zachte, zorgzame en lieve nonnen te vinden, die de christelijke naastenliefde in de praktijk omzetten. En het Rijke Roomse leven heeft ook heel wat boeiende narrativiteit en oraliteit gebracht. Denk maar aan de heiligenverhalen over de maagden en martelaressen, onvoorstelbaar sterk en erotisch geladen zijn die, met stevige scenario's. Hoe de borsten van de heilige Agatha werden afgehakt, bijvoorbeeld, wat een gruwel! Prachtig verteld ook, hoe Petrus de zaak oploste: 'Hij heelde de beide bloedige wonden met tedere aanraking.' Dat kun je als auteur niet zo bont verzinnen. In dat opzicht had het Vlaamse katholicisme haast iets subversiefs. Net als de meisjes in mijn boek, die ademloos naar de 'informatieve' donderpreken van de pater over verboden lectuur luisterden, kwam ik via die verhalen te weten wat een bordeel was, of waar incest op sloeg! Dat Vlaamse katholicisme had iets aards, zintuiglijks en lijfelijks, anders dan het fundamentalistische protestantisme dat opduikt bij Nederlandse auteurs als Jan Siebelink, Guus Kuijer en Rita Verschuur. Ik heb dit boek echt met plezier geschreven, weet je. Er werd toen, ondanks alle gestrengheid, ook veel gelachen."

Wilde u met Kwaad bloed bewust een vrouwenboek schrijven?

"Mijn vorige roman, Met huid en haar, was meer een vaderboek, waarin ik een stem probeerde te geven aan de verhalen die mijn zeer oude vader op het eind van zijn leven vertelde, over zijn eigen jeugd, over de Eerste Wereldoorlog, of over het volkse geloof in de pekduivels... Oraliteit kan als een soort baarmoeder fungeren voor pijnlijke ervaringen die geen andere plaats vinden. Kwaad bloed is anders, meer een Maritaboek, vind ik. Dat lichamelijke ontwaken blijft een thematiek die me sterk bezighoudt. En ook vrouwennetwerken vind ik interessant. Solidariteit kan ver gaan in extreme omstandigheden. De kostschoolmeisjes vinden mekaar op de 'bloedzolder' (waar de maandverbanden werden bewaard, A.L.), omdat ze op de duur simultaan, synchroon menstrueren. Hechter kan haast niet. Ik wou ook het rebelse en subversieve van die meisjes weergeven. Ze hadden behoorlijk wat slagkracht, net als de 'madammen' die de Vlaamse goegemeente in de jaren zestig met hun revolutionaire seksuele opvattingen op stelten zetten. Die generatie mag je niet onderschatten! Kwaad bloed is ook een ode aan de vrouwelijke kracht en verbeelding."

'Het Vlaamse katholicisme had iets aards, zintuiglijks en lijfelijks, anders dan het fundamentalistische protestantisme dat opduikt bij Nederlandse auteurs'

> Schrijft jongerenromans, verhalen voor kleuters en

voor beginnende lezers.

> Doceert literatuur en antropologie aan de bibliotheekschool van Gent.

> Geeft workshops verhalen schrijven aan jongeren in Vlaanderen en Zuid-Afrika.

> In haar jeugdromans vind je sporen van de groeirituelen en initiatieverhalen die ze als antropoloog bestudeert.

> Kreeg voor haar roman Wild vlees de Gouden Zoen 2001 en voor Met huid en haar een Zilveren Zoen in 2005.

> Bereidt een bundel voor met orale verhalen uit de hele wereld over de groei van meisje naar vrouw.

Marita de Sterck

Kwaad bloed

Querido, Amsterdam, 160 p., 13,95 euro.

Emma wordt in een strenge kostschool opgesloten wegens een vreemde ziekte van haar oudere zus. De spannende verhalen en de pikante liedjes die ze er hoort laten haar langzaam maar zeker uit haar sluimerende kindertijd ontwaken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234