Donderdag 22/10/2020

Turkse coup

Een machtsgreep via Whatsapp: zo gingen de coupplegers te werk

Turkse groep demonstreert tegen militaire coup.Beeld Photo News

De militaire coupplegers in Turkije overlegden met elkaar via een Whatsapp-groep. Dankzij een Nederlandse student die werkt voor het onderzoekscollectief Bellingcat zijn de gesprekken openbaar. Een unieke inkijk in de mislukte machtsgreep.

"We hebben 20-30 mensen doodgeschoten". Het bericht verschijnt net na middernacht in de Whatsapp-groep van de coupplegers. Afzender is majoor Aygar, die de twee imposante bruggen over de Bosporus veilig moet stellen. Daarmee sluiten de complotteurs de aanvoer naar het centrum van Istanbul af. Maar toegestroomde burgers hinderen de operatie. Aygar heeft bevolen op hen te schieten. Het is niet genoeg, een noodkreet volgt. "Onze jongens op de tweede brug worstelen. Helikopter nodig."

De militaire coup in Turkije is ruim drie uur onderweg en een deel van de coupplegers houdt elkaar op de hoogte in een Whatsapp-groep. Alles loopt op rolletjes, totdat president Erdogan om 00.26 uur lokale tijd het Turkse volk via Facetime oproept de straat op te gaan. Via Whatsapp krijgen de coupplegers bevelen van luitenant-kolonel Düzenli. Na de noodkreet van Aygar vanaf de Bosporusbrug reageert hij resoluut: "Schieten op menigten die samenkomen."

Onderlinge communicatie van de coupplegers

Dat zorgt allerminst voor rust. Mensen blijven toestromen en in de Whatsapp-groep ontstaat beroering. Op het Taksimplein worden militairen in het nauw gedrongen. Een jachtvliegtuig scheert laag over het plein en schiet in de lucht. Het werkt even. Majoor Aygar vraagt of het vliegtuig hetzelfde wil doen bij de Bosporusbrug. Hij krijgt geen reactie. Dan vraagt hij: "Kan een luchtaanval op de tweede brug overwogen worden?" Wederom blijft het stil. Twee coupplegers verlaten ineens de Whatsapp-groep. Een andere majoor stuurt: "Doe wat nodig is om in leven te blijven." Een kapitein vraagt wat hij daarmee bedoelt. De majoor: "Geef je over of vlucht."

De Whatsapp-conversaties geven een ongekende inkijk in de onderlinge communicatie van de coupplegers in Turkije in de nacht van 15 op 16 juli. Over hoe knullig het af en toe ging, wie de leiding had en dat niet geschroomd werd geweld te gebruiken tegen de eigen bevolking.

Turkse soldaten brengen hulde aan de slachtoffers van de mislukte coup.Beeld reuters

Dat ze openbaar zijn, is te danken aan een Nederlandse student die werkt voor het onderzoekscollectief Bellingcat. De jongeman, Christiaan Triebert (25), maakte op zijn laptop in een week tijd een gedetailleerde reconstructie. Hij verifieerde de namen, ging de rangen na en keek of de locaties in de app klopten met de werkelijke gebeurtenissen. Hij kreeg er geen cent voor.

Triebert woont tijdelijk in Maleisië, op de 24ste etage van een woonflat met een majestueus uitzicht over Kuala Lumpur. Hij schrijft er zijn masterscriptie voor de Kings College universiteit in Londen, waar hij internationale betrekkingen studeert. Wonen in Kuala Lumpur is goedkoper dan Londen, dus dat leek hem tijdens het schrijven een beter - en bovendien exotischer - alternatief.

Via Whatsapp vertelt hij over zijn zoektocht. De basis is een twee minuten durende video van de telefoon van een gearresteerde couppleger met screenshots van een Whatsapp-groep. Hij ziet de beelden voorbijkomen op Twitter. "Ik ben uit bed gesprongen en ben aan de eettafel achter mijn laptop gaan zitten." In zijn sportbroekje analyseert hij de video. Seconde na seconde. Hij registreert de namen van de leden en vraagt ondertussen via Twitter of een Turkse vertaler ergens ter wereld hem kan helpen. "Ik spreek geen woord Turks." Tegen de vijftig mensen reageren op zijn oproep. Hij gaat samenwerken met een Turks meisje. Zij vertaalt, hij kijkt of de namen authentiek zien en controleert of de genoemde gebeurtenissen corresponderen met open bronnen over de staatsgreep.

Vrijdagavond 15 juli, 21.15 uur. Majoor Murat Çelebioglu opent de Whatsapp-groep. Naam van de groep: Yurtta sulh, een verwijzing naar de grondlegger van de Turkse republiek Mustafa Kemal Atatürk. Het betekent 'vrede thuis'. Çelebioglu leidt de communicatie en staat in contact met coupplegers in 'Ankara'. Verschillende hooggeplaatste militairen verschijnen in de groep. 2 brigadiers, 11 kolonels, 2 luitenant-kolonels, 6 majoors, 3 kapiteins en 1 luitenant. Ze coördineren de militaire interventies via land in Istanbul en Sakarya en houden elkaar via de groep op de hoogte.

Burgers doodschieten

De coup komt hortend en stotend op gang. Bataljons bewegen zich richting strategische plekken maar komen in Istanbul vast te zitten in het drukke vrijdagavondverkeer. Een groep militairen neemt om 21.56 uur het nationale rampencentrum (AKOM) over, in het noordwesten van Istanbul. De kolonel ter plekke meldt een probleem. "AKOM is overgenomen. Men vraagt dringend om technische hulp van de luchtmacht om het uitzenden te stoppen. Men probeert het zelf maar het lukt ze niet." De contactgegevens van iemand van de luchtmacht worden via de groep gedeeld. Ander goed nieuws: de politie van Istanbul is gebeld en zal zich in meerderheid aansluiten bij de coup.

De eettafel van Triebert in Kuala Lumpur verandert in een papierzee. Van Al Jazeera Turk krijgt hij meer transcripten van de Whatsapp-groep. Hij maakt overzichten van de rangen van de militairen, checkt hun namen via sociale media, maakt een commandolijn, schrijft een chronologie.

Turkse militaire coup.Beeld Photo News

Tegen middernacht lijkt de coup de geslaagd. De Bosporusbruggen zijn dicht, het rampencentrum is overgenomen, evenals het vliegveld en staatsomroep TRT. Maar de staatstelevisie is niet de enige omroep. Private kanalen zoals CNN Türk en Habertürk blijven uitzenden. Een kolonel uit zijn zorgen in de groep. "Private tv-stations moet het zwijgen worden opgelegd." Vanuit Istanbul meldt majoor Aygar dat zijn militairen burgers doodschieten. "We hebben vier personen gedood die zich verzetten. Alles is oké."

Achter zijn laptop werkt Triebert, die vorig jaar begon met onderzoek voor Bellingcat en eerder als freelancefotograaf Irak en Syrië bezocht, onophoudelijk door. Zijn sportbroekje houdt hij dagen aan terwijl hij Twitter, Facebook en Google Maps afstruint. De Whatsapp-groep blijkt een 'levend Stratego', waarbij generaals soldaten aansturen. In zijn flat speelt hij de avond na, nieuwsgierigheid blijft hem aanjagen. "Het is zo enerverend wat je allemaal kunt vinden zonder iets te hoeven hacken. Gewoon door bij open bronnen te kijken." Zonder 'waardeoordeel' heeft hij zijn reconstructie gemaakt. "Laat mensen zelf oordelen."

De coupplegers hebben de staatsomroep, Erdogan heeft het internet nog. Via Facetime roept hij het Turkse volk live op CNN Türk op de straat op te gaan. Dat is een mokerslag voor de coupplegers. De legereenheid op het Taksimplein wordt ingerekend door woedende burgers. De staatsgreep in Istanbul is mislukt. Majoor Aygar, verantwoordelijk voor de bruggen, is vol ongeloof. "Gaan we stoppen??"

De initiator van de groep, majoor Çelebioglu, antwoordt. "Ja stoppen, commandant."

Kolonel Dogan: "Welke operatie, allemaal?"

Majoor Çelebioglu: "Ja, stoppen, commandant."

Kolonel Dogan: "Zullen we vluchten?"

Majoor Çelebioglu: "Blijf leven commandant. De keuze is aan jou. We hebben nog geen beslissing genomen. Maar we hebben onze positie verlaten. Ik sluit de groep. Verwijder de berichten als je wilt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234