Zondag 22/05/2022

Een luizenleven

Halverwege de 19de eeuw decimeerde deze 'super bug' de Europese wijngaarden, die alleen maar konden worden gered door ze te enten op Amerikaanse onderstokken. Maar ondertussen bijt en zuigt de fylloxera zich weer lustig door Amerika. Dreigt een nieuwe ravage?

Our friend phylloxera is back," zei laconiek Andrew Walker, hoogleraar oenologie aan de gezaghebbende University of California van Davis, toen hij enkele weken geleden een vijfhonderdtal lichtjes paniekerige wijnbouwers toesprak in Napa Valley. "I hope we can calm some of the hysteria." In Californië zitten velen inderdaad met klamme handen, want net nu er qua export en consumptie records worden gebroken en Amerikaanse topwijnen ook topprijzen halen (100 dollar voor een Californische cabernet is geen uitzondering meer), steekt een nieuwe vorm van druifluis de kop op. Het hongerige insect heeft, terloops, alleen aan heraanplanting van wijngaarden het voorbije decennium naar schatting al één miljard dollar gekost aan de lokale wijnindustrie.

Eerst even een geschiedenislesje. Zelfs de grootste leek heeft ooit gehoord van de dramatische gevolgen van de eerste fylloxeragolf die de Europese wijngaarden in de 19de eeuw nagenoeg uitroeide. Sommige toenmalige sterappellaties - denk maar aan Cahors - zonken voor decennia in de vergetelheid. Het was het armageddon van de wijnstokken: het oranjekleurige luisje zoog zich propvol voedingsstoffen uit de wortels, totdat deze braken en spleten. Op die manier werd de wijnstok gevoelig voor bodemschimmels en bacteriën, wat meestal resulteerde in zijn vroege dood door ondervoeding. Deze plaag werd uiteindelijk op het laatste nippertje afgeremd, toen men massaal inheemse stokken ging enten op Amerikaanse onderstokken. De bron (VS) van de ramp bracht met andere woorden ook het wondermiddel. Deze native wijnstokken uit de VS bleken immers een natuurlijke resistentie tegen de luis in zich te dragen.

Maar de luis nam weerwraak, stak opnieuw de oceaan over en nu zitten de Californiërs ermee opgezadeld. Het begon in 1983, toen ten zuiden van St-Helena (hartje Napa Valley) opnieuw fylloxera werd ontdekt. Aanvankelijk verliep er een hele tijd voor men het probleem onder ogen durfde te zien en werkelijk handelde. "Het zou zo'n vaart niet lopen." Maar de generatie druifluis waartegen momenteel gevochten wordt, is van een nieuw biotype. Terwijl de vorige kolonies vooral de wortels aanvielen, blijkt de hedendaagse fylloxera een fervente bladvreter die vooral de in Californië wijdverbreide onderstok AxR#1 als tijdelijk onderkomen uitkiest. Het insect anno 1999 nestelt zich immers onderaan het blad van de wijnstok, waar het wijfje een eiertapijt van honderden stuks legt, à rato van zeven à acht per dag. Als daaruit de jonge garde te voorschijn kruipt vreet deze zich te pletter aan de bladeren.

De AxR#1 werd tot nu toe door de Amerikaanse experten bestempeld als "the best available phylloxera-resistant rootstock in the interior valleys", op voorwaarde dat deze plaag zich niet massaal voordoet. Criticasters beweren dat de resistentie van deze zo populaire onderstok eigenlijk fel overdreven werd, puur uit economisch belang. En dat de onderzoekers van de University of California, die altijd al felle voorstanders waren van de fameuze AxR#1, aldus eigenlijk indirect het gevaar voor een nieuwe plaag verhoogden. Ze hadden hun wetenschappelijke waarschuwingen wel wat accurater mogen formuleren, zo klinkt het.

Vanuit de kleine St-Helena-wijngaard verspreidde de Californische luizenkolonie zich volgens logaritmische precisie. Tussen 1988 en 1993 vermenigvuldigde de met fylloxera besmette oppervlakte wingerd zich met honderd en drong de plaag ook door tot Sonoma County. Gezien heraanplanting ongeveer 20.000 dollar per acre (ong. een halve hectare) kost en gezien de prognose dat uiteindelijk de helft van de circa 68.000 acres wijngaard (ong. 27.500 hectare) in Napa en Sonoma heraangeplant diende te worden, valt de factuur makkelijk te berekenen.

Momenteel is deze herplantingscampagne in Napa bijna voltooid en zit men in Sonoma halverwege dit proces. Gelijkaardige facturen zijn nog te verwachten in Mendocino County (ten noorden van Sonoma County), waar zestig procent van alle wingerds nog op fylloxeragevoelige onderstokken staat.

Het gekke is dat de nieuwe bladetende fylloxeravariant normaal amper opduikt in Californië maar wel geregeld aan de oostkust, waar Franse hybride stokken heel populair zijn, én in Europa. Onze bladvriend gedijt bovendien pas in ideale omstandigheden: een hoge vochtigheidsgraad moet samenvallen met veel zomerse neerslag. De fylloxera nieuwe stijl behoort gelukkig van nature niet tot de mobielste schepselen. De diertjes vliegen heel moeizaam, maar worden vaak wel door de wind - het wetenschappelijk gemeten afstandsrecord van een zwevende druifluis bedraagt 61 meter - en de mens getransporteerd. Een van de hypothesen is daarom dat de nieuwe druifluis eigenlijk via nieuwe onderstokken van de Amerikaanse oostkust werd 'geïmporteerd' naar Californië. Meteen werd met de vinger gewezen naar de nursery industry, zeg maar de kraamkamers voor jonge wijnstokken. Vandaar dat in deze nurseries nu verscheidene keren per seizoen flink wordt gesproeid om de verspreiding van de bladetende druifluis preventief in te dijken, ook al blijkt uit nieuwe studies dat pesticiden alleen het insect niet radicaal elimineren.

De luizenpaniek mag misschien wat voorbarig lijken in Californië - of daar grotendeels verdwenen zijn door de grootscheepse herplantingscampagnes -, in andere wijnstaten van de VS oogt het scenario gevaarlijker. In Oregon telde men in 1990 amper drie wijngaarden met de klassieke fylloxera, maar onlangs was dit aantal reeds aangedikt tot vijfendertig. Het gevaar voor een totale ravage is er echter veel groter, omdat minstens zeventig procent van alle wingerds in Oregon op zijn 'originele' onderstokken staat, die volstrekt geen bescherming bieden tegen de diverse luizenclans. De vraatzuchtige luizen vergroten bovendien hun territorium binnen de percelen zelf. Eén voorbeeld maar: in Rex Hill Vineyards telde wijnmaakster Lynn Penner in 1995 slechts 50 wijnstokken die door fylloxera waren aangetast. Toen ze verleden jaar opnieuw in haar wijngaard rondging, was de luizenplaag al uitgezaaid tot 500 stokken. Geen wonder dat men in Oregon tegen een razend tempo op andere, meer resistente onderstokken herplant. Ook al heeft de regio een natuurlijke troef tegen de luizenplaag: de domeinen liggen er ver van elkaar, zodat infectie door een buur niet echt voor de hand ligt. Toch wijst expert Stephen Reiss ook op het gevaar van vals optimisme: "Phylloxera is alive, and unfortunately quite well in many vineyards in the New World. Only the removal and proper replacement of infested roots for vitis vinifera and the isolation of French Hybrids, can hope to check its spread, and minimize its damage."

Doodziek?

Okee, Dame Druifluis steekt opnieuw de kop op en de landbouwfaculteiten en researchcentra van alle Amerikaanse universiteiten staan met hun microscopen bij de wingerds. Maar wat zijn de gevolgen van deze plaag voor ons dagelijks of wekelijks glas? Los van het feit dat in sommige streken en serres weer extra energiek pesticiden worden gesproeid om het onheil te weren, kan het aanbod - als de plaag zich écht verder uitbreidt - natuurlijk in het gedrang komen. Herplantingscampagnes hebben het gevaar echter al serieus ingedijkt, zodat we niet meteen voor fatale prijsstijgingen moeten vrezen. Kwalitatief is er geen vuiltje aan de lucht: u proeft de druifluis niet in uw glas. Gek genoeg blijft zelfs een door fylloxera aangetaste stok perfect lekkere en veilige 'wijn' produceren, totdat hij er natuurlijk leeggezogen het bijltje bij neerlegt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234