Donderdag 19/09/2019

'Een links populisme, dat is wat Europa nodig heeft'

Links is ze altijd geweest en zal ze blijven. Politicologe Chantal Mouffe, vier weken lang te gast op Kunstenfestivaldesarts, geeft de strijd met neoliberaal Europa niet op. 'Maar ik zie ook hoopvolle dingen.'

U weet het ondertussen wel: Europa is in crisis. Op politiek, economisch en sociaal vlak, maar ook op artistiek niveau. Het Brusselse Kunstenfestivaldesarts legt dit jaar de klemtoon op het Europese continent, en nodigt kunstenaars van binnen en buiten Europa uit om uitspraken te doen over de wereld waarin ze wonen. En als er iemand is die iets te zeggen heeft over Europa, dan is het wel Chantal Mouffe (°1943). Een kunstenaar is ze niet, wel politicologe en filosofe. Geboren in Charleroi, maar vanaf haar achttiende het land verlaten om uiteindelijk te gaan wonen en werken in Groot-Brittannië.

Mouffe houdt zaterdag de slotlezing voor Kunstenfestivaldesarts. Vier weken lang was ze op uitnodiging van Passa Porta en het festival te gast als resident. Vier weken waarin ze zo goed als alle voorstellingen bezocht en heel wat kunstenaars ontmoette. Als uitgesproken linkse wordt Mouffe gretig gelezen en geciteerd in artistieke kringen. Eleanor Bauer, die met GoodMove op kfda staat, noemt haar een inspiratiebron. Zelf is Mouffe behoorlijk enthousiast over de zaken die ze hier in Brussel zag. Over Exhibit B bijvoorbeeld, een voorstelling van Brett Bailey die de machtsrelaties in onze postkoloniale wereld bevraagt.

Chantal Mouffe: "Als je de wereld wilt veranderen, zijn kunst en cultuur erg belangrijke media. Kunst laat mensen anders naar de dingen kijken. De filosoof Richard Rorty zei ooit: 'Boeken zoals Uncle Tom's Cabin hebben in de VS een veel belangrijkere rol gespeeld om racisme te bestrijden dan alle filosofische traktaten die daarover geschreven zijn.'

"Of neem de films van de broers Dardenne. Als je La Promesse gezien hebt, dan kijk je nooit nog op dezelfde manier naar illegale migranten. Kunst zorgt voor affectie en empathie, en dat is ook wat de politiek moet doen."

U vindt dat politiek te veel om rationaliteit draait?

"Emoties in de politiek kunnen natuurlijk makkelijk misbruikt worden op een verschrikkelijke manier, dat heeft de geschiedenis wel bewezen. Maar het is geen toeval dat Hitler ook een kunstenaar was. Precies door de symbolen en het visuele kon het nazisme zoveel mensen mobiliseren. Het wantrouwen van links tegenover zulke symbolen is dus begrijpelijk, maar emoties zijn er nu eenmaal, en ook links moet daarmee omgaan. Maar dan op een democratische, pluralistische manier."

U bent geboren in België, maar u woont en werkt in Groot-Brittannië. Een bevoorrechte positie om naar Europa te kijken.

"Belgisch voel ik me niet, ik heb het land allang verlaten. Ik identificeer me veel meer met Frankrijk, maar Frans voel ik me ook niet. Net zomin als Brits. De Engelsen zijn niet geïnteresseerd in Europa, behalve als het gaat over de economische dimensie. Nee, mijn identiteit is heel sterk Europees. Helaas is het huidige Europa niet wat ik zou willen zien. In de eerste plaats wegens het neoliberale karakter ervan, en ook omdat politiek Europa een belangrijke rol zou moeten spelen in de wereld, maar dat allerminst doet.

"Bij bepaalde linkse partijen heerst de idee: 'hoe erger de crisis in Europa, hoe beter voor ons', maar ik ben daar niet zo zeker van. Zulke crisissen leiden meestal niet tot linkse overwinningen, maar tot rechtse oplossingen. Kijk naar Marine Le Pen in Frankrijk, of naar de winst van de Griekse neonazistische partij Chryssi Avghi.

"Toch zie ik ook hoopvolle dingen gebeuren. Er zijn ondertussen wel wat partijen die een serieus alternatief hebben voor het neoliberalisme. In Frankrijk is Mélenchon heel belangrijk. (Jean-Luc Mélenchon haalde in de eerste ronde van de Franse presidentsverkiezingen als kandidaat van het Links Front ongeveer 12 procent van de stemmen, red.) Ook Die Linke in Duitsland volg ik met veel belangstelling. In Griekenland is de winst van Syriza, de radicaal linkse partij onder leiding van Alexis Tsipras, interessant. Een absolute meerderheid zal Syriza bij de verkiezingen van 17 juni natuurlijk niet halen. Maar het zal wel meer stemmen halen. En misschien kan er dan een linkse coalitie ontstaan. Dat is natuurlijk het meest optimistische scenario."

In Duitsland lijken de stemmen van Die Linke inmiddels ingepikt door de Piratenpartij.

"De antipolitiek is echt een gevaar. Maar partijen die zich enkel bezighouden met de waan van de dag en geen oplossingen bieden voor essentiële problemen, trekken nog altijd veel kiezers aan. Daarin schuilt de uitdaging voor linkse partijen: zij moeten weer aantrekkelijk genoeg worden voor zulke mensen. Eigenlijk is het simpel: wat Europa nodig heeft, is links populisme.

"Populisme wordt gezien als iets slechts, en als iets wat voorbehouden is aan rechts. Het is tegengesteld aan democratie, denken velen. Maar dat is pertinent onjuist. Demos betekent volk, politiek móet dus mensen aanspreken. Zij moeten zich kunnen identificeren, en daarvoor heb je die affectieve dimensie nodig waarover ik al sprak.

"Een ernstige linkse populistische partij zet mensen niet op tegen andere mensen, zoals het bij rechts populistische partijen gebeurt. Niet 'de immigranten', noch 'de rijken' zijn de oorzaak van de problemen. Maar je kunt wel tegen machtige internationale bedrijven zijn, of tegen de uitwassen van het financiële systeem, tegen economische structuren."

Is Syriza een ernstige linkse populistische partij?

"Ik denk het wel. Tsipras heeft tenminste voor een nieuwe wind gezorgd. Ze zijn nog pril, maar ze zijn wel aan het evolueren naar het soort van linkse populistische partij die ik voor ogen heb.

"Rechts populisme is natuurlijk nog heel krachtig. We hebben Jörg Haider gehad, het Vlaams Blok, Jean-Marie Le Pen, Marine Le Pen, Pim Fortuyn, Geert Wilders. Maar sinds de val van de Berlijnse Muur was er aan de linkerzijde niets. Er was sinds 1999 wel de zogenaamde Derde Weg - zeg maar centrumlinks - maar er was geen radicaal links. En dat begint nu te veranderen. Let wel: met radicaal links bedoel ik niet de nieuwe trotskistische partijen zoals die her en der opduiken. Zij kunnen geen alternatief bieden, zij wachten nog altijd op een revolutie die gaat komen."

Links moet het onderscheid tussen 'goed' en 'fout' links blijven maken?

"Absoluut. De indignados bijvoorbeeld, die vind ik vreselijk naïef. Meer nog: ze zijn een probleem. Hun teksten zijn simpelweg choquerend: ze willen geen enkel leiderschap, geen structuur, geen contact met partijen. En bovendien roepen ze mensen op om niet te gaan stemmen. Dat zorgde er in Spanje voor dat de rechtse Partido Popular de absolute meerderheid haalde. Ik sprak er toen met enkele indignados en zij zeiden dat er voor hen geen enkel verschil was tussen de PSOE (de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij, red.) of de PP. Maar dat is onzin natuurlijk: het maakt wel degelijk een verschil of je een rechtse regering hebt of een socialistische.

"Een beweging als Occupy Wall Street heeft ook wel anarchistische kenmerken, maar zij heeft wel een heldere structuur. Bovendien hebben zij een duidelijke tegenstander, met name de financiële wereld, en voeren zij geen campagne om niet te stemmen."

Volgt u de politiek in België nog?

"Niet meer nauwgezet, nee. Ik ben natuurlijk blij dat een socialistische immigrant nu premier is geworden. Maar u wilt waarschijnlijk iets weten over Bart De Wever? (lacht)"

Uw definitie van democratie is niet consensus, maar tegenstelling. N-VA en PS, de twee grootse partijen van dit land, zijn het over zowat alles oneens. Is België dan het toppunt van democratie?

"Democratie is niet mogelijk als je politieke opponent een vijand is, wel als hij een tegenstander is. Ik gebruik daarvoor de volgende termen: er mag geen antagonistische sfeer zijn, maar er moet een agonistische ontmoeting kunnen plaatsvinden. Om de andere als tegenstander te benaderen heb je een gemeenschappelijke ruimte nodig waarin je van mening kunt verschillen. Met andere woorden: consensus heeft conflict nodig. Maar zo'n ruimte is in België niet aanwezig. Daarom vind ik de ideeën van Philippe Van Parijs zo interessant: hij pleit voor een federale kieskring, waarbij Vlamingen voor Walen kunnen stemmen en vice versa. Dat zou de agonistische publieke sfeer creëren die nodig is."

Wanneer bent u eigenlijk politiek actief geworden?

"Tot mijn achttiende zat ik op een katholiek internaat, erg afgeschermd van de wereld. Toen ik naar de universiteit van Leuven ging om filosofie te studeren, veranderde dat. Ik werd er lid van de linkse studentenbeweging Mubef. We wilden allemaal ergens de revolutie gaan meemaken in de wereld. Ik trok naar Latijns-Amerika, anderen gingen naar Algerije of naar Cuba."

Na Leuven ging u naar Parijs en u bent nooit meer naar België teruggekeerd.

"Thuis waren we ook vooral georiënteerd op Frankrijk. We keken naar de Franse televisie, lazen Franse kranten. Mijn vader was arts en hij ging vaak naar Parijs voor wetenschappelijke congressen. Als tiener ging ik dikwijls met hem mee. Ik kende de stad dus heel goed. Mijn hoofdstad was Parijs, niet Brussel.

"De enige keren dat ik in Brussel kwam, was toen ik in Leuven studeerde en De Munt goedkope uitstappen regelde voor de studenten. Fantastisch vond ik dat. Mijn liefde voor opera en dans is daar ontstaan."

Veel van uw linkse leeftijdgenoten zijn met het ouder worden ook naar het centrum opgeschoven. U niet.

"Nee, ik ben altijd even links gebleven. En ik ben ook altijd hetzelfde soort links gebleven. Een maoïst of een trotskist ben ik nooit geweest, wel een linkse sociaaldemocraat. Toen ik met Ernesto Laclau in 1985 Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics publiceerde, was er in Groot-Brittannië nog geen sprake van een neoliberale hegemonie. Margaret Thatcher liep er al wel rond, maar de sociaaldemocratie stond nog altijd overeind. Toch waren we toen erg kritisch, omdat we die sociaaldemocratie niet radicaal genoeg vonden en omdat ze nieuwe bewegingen als het feminisme en de holebiscene moest integreren.

"Nu, meer dan 25 jaar later, hebben we een nieuwe editie van het boek, waarin we stellen dat het er vandaag veel slechter uitziet dan toen. De neoliberale hegemonie heeft veel vernietigd. Dat stemt me pessimistisch. (denkt na) Aan de andere kant gebeuren er ook hoopvolle dingen. Kijk naar de ontwikkelingen in Latijns-Amerika en de nieuwe progressieve regeringen die daar gevormd zijn. Die landen bekampen het neoliberalisme op een veel radicalere manier dan wij. Dus ja, ik ben een radicale linkse reformist, en dat wil ik ook altijd blijven."

Chantal Mouffe geeft zaterdag de slotlezing van het Kunstenfestivaldesarts in De Munt. Kaarten via www.kfda.be.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234