Dinsdag 27/07/2021

Een leven als voer voor de kijkers

Big Brother is watching you! Decennialang heeft de mensheid geen akeliger toekomstvisioen kunnen verzinnen dan dat uit George Orwells beroemde boek 1984. Maar inmiddels weet niet alleen Bill Clinton dat het erger kan; dat de hele mensheid zich ongegeneerd kan verdiepen in de intiemste details van je persoonlijke leven. Roddelbladen zitten beroemdheden op de hielen, reality tv slingert lief en vooral leed van de 'gewone man' zonder schroom de huiskamer in, tot massaal genoegen. In The Truman Show, de nieuwe film van Peter Weir, bereikt de mediagekte een wrange climax. Komiek Jim Carrey speelt Truman Burbank, een man die, zonder het te beseffen, al zijn hele leven de hoofdpersoon is van een razend populaire soap. Vierentwintig uur per dag.

Plaats van handeling is Seahaven Island, een buitensporig vriendelijk ogend oord. Waar buren elkaar altijd allerhartelijkst groeten bij hun spierwit geverfde tuinhekjes, waar de zon steevast schijnt en het zinloze geweld nog niet zijn intrede heeft gedaan. Het grappige is dat Seahaven werkelijk bestaat, onder de naam Seaside, Florida. Een kustdorp met ruim driehonderd schattige huisjes in neo-Victoriaanse stijl, een eigen postkantoor, wat galerietjes, winkeltjes en restaurants. Maar in de film is dit prefab-paradijs nu juist de grootste filmset aller tijden, gelegen onder een kolossale stolp; het enige menselijke bouwwerk naast de Chinese muur dat - zo ventileren de makers trots - vanuit de ruimte kan worden waargenomen. De o zo opgewekte buren, de mensen op straat, maar ook de moeder, de vrouw en de vrienden van Truman Burbank, het zijn stuk voor stuk acteurs. En de enige die dat 29 jaar lang niet beseft, is Truman Burbank, de man wiens geboorte al werd gadegeslagen door een royale schare televisiekijkers, die sindsdien uitdijde tot een miljoenenpubliek. Dat huilde toen Truman als kind zijn vader op zee verloor - iets waar hij een hevige angst voor water aan overhield - en uiteraard ook een traantje wegpinkte bij zijn huwelijk met de ergerlijk perfecte verpleegster Meryl.

Trumans hele leven is goedbeschouwd fake en zijn onwetendheid lijkt zijn redding. Regisseur Christoph, die Truman met ruim vijfduizend continu draaiende camera's op de voet volgt, is er zelfs van overtuigd dat hij zijn protégé een veilig en buitengewoon plezierig leven bezorgt.

Maar aan de vooravond van Trumans dertigste verjaardag komen er opeens flinke barsten in de zorgvuldig bewaarde onschuld. Te beginnen met het moment dat de held zijn - doodgewaande - vader ontwaart in het straatgewoel. Waarna hij ook nog eens per ongeluk regieaanwijzingen ontvangt op zijn autoradio en ontdekt dat de lift in een gebouw waar hij niet werd verwacht geen achterwand heeft, maar uitzicht biedt op een kantine voor figuranten. Ten slotte weet de soapheld-tegen-wil-en-dank één ding zeker: hij wil weg uit Seahaven. Maar zal Christoph zijn melkkoe, zijn levensvervulling, wel zo makkelijk laten gaan? The Truman Show vertelt in feite een absurd verhaal, zij het een dat voldoende aanknopingspunten biedt met de realiteit om wereldwijd een groot publiek te bekoren. In de Verenigde Staten kreeg de film laaiend enthousiaste kritieken, ook van die recensenten die zich bij voorkeur smalend uitlaten over de gangbare Hollywood-producties. Want hij mag dan wel uit Hollywood-keuken komen, zo pittig wordt daar toch zelden gekookt. De film richt zijn kritische blik niet alleen op de hoe langer hoe zwaarder belaagde privacy, maar ook op allerlei bedenkelijke technieken, bedoeld om de vrije wil van het individu te buigen naar de sociale norm. En naar de wensen van de markt, getuige het forse aantal ingebouwde sluikreclames - voor de chocoladedrank die Truman drinkt, de kippenpootjes die hij eet en de grasmaaier die hij volgens de immer met tandpastaglimlach gewapende Meryl nu toch gauw zou moeten kopen.

Als iemand kan meepraten over voortdurende media-aandacht, dan is het Jim Carrey. De Canadese komiek bereikte de sterstatus met lach-of-ik-schiet-films als Ace Ventura: Pet Detective en Dumb and Dumber, maar maakte met zijn hoofdrol in The Truman Show zijn grondig voorbereide stap naar drama met meer inhoud. Hij was zelfs bereid voor de gelegenheid zijn gage terug te schroeven van twintig miljoen dollar naar een schamele twaalf miljoen.

Op het filmfestival van Venetië, waar fotografen en journalisten zich weer collectief op hem storten voordat ze regisseur Peter Weir zelfs maar een blik toewerpen, lijkt Carrey in zijn element. Hij is en blijft een showman, die de persconferentie opfleurt met lichtelijk subversieve opmerkingen, bijvoorbeeld over de koptelefoons die een simultaanvertaling bieden in Frans, Duits, Engels en Italiaans. "Als je hem op stand zeven zet (er zit geen stand zeven op het toestelletje, MvdS), dan hoor je de Beatles", swingt hij uitbundig op zijn stoel.

Maar Carrey, die zich in menig interview al openbaarde als een grote fan van psychologische zelfhulpboeken, mag ook graag zijn serieuze kant laten zien. Hij vertelt dat hij in de eerste plaats werd aangetrokken door het scenario van The Truman Show omdat het zo hoopvol is. "De film gaat over een man die, als het erop aankomt, zijn eigen weg gaat. In mijn favoriete script zie ik mezelf graag als een soort Truman Burbank. Iemand die zich niet laat kooien, maar toch nog steeds vertrouwen heeft in mensen en in het leven."

In tegenstelling tot zijn personage weet de ster met het elastieken gezicht heel goed dat hij als het ware in een vissenkom leeft, constant omringd door mensen die hun neuzen platdrukken tegen het glas. En natuurlijk heeft hij daar last van. "Je kunt er alleen niets aan veranderen", zegt hij gelaten. "De media zijn een monster dat hongert naar voedsel. Maar ik probeer me er niet door te laten leven. Ik zeg gewoon 'hallo' tegen iedereen en drink mijn koffie. Al krijg ik het wel eens benauwd van de verbetenheid waarmee naar sensatie wordt gezocht. James Stewart zei jaren geleden al: 'Als ze zouden uitvinden wie ik werkelijk ben...' Terwijl je achter hem helemaal geen grote geheimen zou zoeken. Maar iedereen heeft een privé-leven. Soms denk ik dat het alleen een kwestie van tijd is voor ze iets gevonden hebben dat je in verlegenheid kan brengen."

De afgelopen jaren kon Carrey in zijn films volledig zijn eigen gang gaan; de beoogde regisseur van Ace Ventura 2 kreeg zelfs zijn congé toen de samenwerking niet naar wens verliep. In Australiër Peter Weir (de maker van onder andere Witness en The Mosquito Coast met Harrison Ford, Dead Poets' Society met Robin Williams en Fearless met Jeff Bridges) vond hij een 'tegenstander' van formaat. Spannend, erkent de ster. "Maar ik kreeg meteen al een goed gevoel toen hij bij mij thuis op bezoek kwam met mappen vol foto's, allerhande plaatjes en teksten die naar zijn idee allemaal te maken hadden met het karakter van Truman. Dat vond ik heel inspirerend. Bovendien wilde hij graag dat ik zelf dingen inbracht. Hoe meer hoe liever zelfs." Even glimt er een plaagduiveltje in zijn blik: "Héél onverstandig, uiteraard. Hij opende de deur naar de hel!"

Peter Weir is duidelijk in zijn sas met zijn hoofdrolspeler. Ooit had hij spontaan een band van Ace Ventura uit de videotheek geleend. Niet direct zijn cup of tea, maar toch was hij onder de indruk geraakt van Carreys fysieke kwaliteiten en zijn aanwezigheid op het scherm. "Zoiets heb je nodig voor een film als The Truman Show", licht hij toe. "Bedenk maar eens wat het oplevert als je 24 uur per dag je camera richt op een en dezelfde persoon. In de meeste gevallen is dat toch dood- en doodsaai? Terwijl het leven van deze man al bijna dertig jaar miljoenen mensen aan de buis gekluisterd houdt. Daarbij heeft Carrey in al zijn rollen net dat tikje vreemdsoortigheid dat prachtig aansluit bij het personage van Truman Burbank."

Voor de 'hel' van Carreys ongebreidelde creativiteit was Weir geen seconde bang, vertelt hij. "De samenwerking met Jim leek veel op die met Robin Williams in Dead Poets' Society. Elke ochtend ging ik bij hem langs in de make-upkamer en steevast had hij dan weer een nieuwe invalshoek verzonnen voor de scènes die we die dag zouden opnemen. Veel dingen zijn ook in de film terechtgekomen, zoals de vreemde manier waarop Truman bekenden begroet: 'Goedemorgen! En voor het geval dat ik u niet meer zie: goedemiddag, goedenavond en goedenacht!'."

Bij The Truman Show stelde Weir zich naar eigen zeggen in de eerste plaats dienstbaar op, als uitvoerder van het sterke script van Andrew Niccol (die inmiddels zelf als regisseur debuteerde met een heel aardige sciencefictionfilm, Gattaca). "Al heb ik in samenspraak met Niccol wel het een en ander aan het script veranderd. In zijn versie speelde het verhaal zich bijvoorbeeld af in Manhattan, wat tamelijk onlogisch was; niemand gelooft dat je voor een televisieset al die wolkenkrabbers gaat nabouwen. Maar het ideeëngoed was prachtig, daar hoefde niets aan te gebeuren. Het hele verhaal barst van de metaforen, maar ik heb al in een vroeg stadium besloten die met rust te laten. Natuurlijk, de film gaat over de macht van de media, over sociale controle, over vraagstukken van schijn en wezen. Dingen waarover ik gerust uren kan praten, maar het liefst laat ik dat over aan het publiek."

Op de almaar groeiende nieuwsgierigheid naar buurmans intimiteiten wil Weir overigens best een verklaring loslaten. "Ik heb het idee dat mensen naar reality tv kijken omdat ze dolgraag iets willen delen. Bij gewone nieuwsuitzendingen lukt dat niet meer, hoeveel narigheid ze ook voorgeschoteld krijgen. Je ziet iets gelijkaardigs op Internet. Er zijn sites die verdacht veel weg hebben van The Truman Show, waar individuen zich - willens en wetens, uiteraard - 24 uur per dag door wie dat wil, laten beloeren. Mensen kunnen daar uren naar kijken, in de hoop op een beetje seks die het niet haalt bij een gemiddelde pornofilm. Maar het is wel echt en daarom opwindend."

De man die in de film al het kwaad op zijn geweten heeft, wordt gespeeld door Ed Harris (hij kreeg in 1996 een oscarnominatie voor zijn rol als missieleider in Apollo 13). Van regisseur Christoph maakte Harris niet de ordinaire gluiperd die je zou verwachten, maar - de naam roept niet voor niets associaties op - veeleer een soort God. Een fijnbesnaarde professional die met een vaderlijke blik letterlijk van grote hoogte (de regiekamer bevindt zich in een maanachtige constructie aan de hemel van Seahaven) zijn maakbare samenleving overziet. "Hij is volkomen integer in zijn bedoelingen", bevestigt de kalende acteur. "Naar zijn overtuiging heeft hij Truman, die bij zijn geboorte door zijn moeder werd afgestaan aan de show, gered van een kansloos bestaan. En bovendien biedt hij zijn publiek een vorm van amusement die lang niet zo vol zit met geweld en bad language als tegenwoordig gebruikelijk is."

Het imago van Christoph verschilt nogal van dat van de echte reality tv-makers, erkent Harris. "Die hebben in mijn ogen niet zo'n hoge morele standaard, hoewel ze misschien ook denken dat ze de mensheid een dienst bezorgen." Zelf heeft de acteur lang geleden de beste remedie uitgevonden. Hij vertoont zich zelden of nooit op Hollywood-party's: "Ik werk er, maar privé heb ik er niets te zoeken." En bovendien kijkt hij bitter weinig televisie. "Ik lees, wandel met de honden of werk in de tuin, en verder besteed ik natuurlijk tijd aan mijn vrouw en mijn kind. Meestal heb ik gewoon betere dingen te doen dan voor de buis hangen."

Alleen voor baseballwedstrijden maakt Harris een uitzondering. "Dat is ook echt, ja, en het roept ook allerlei emoties op. Het is de sympathiekste vorm van reality tv die ik ken!"

De enige kritiek die je op The Truman Show zou kunnen hebben, is dat het universum van Truman Burbank wel erg ver afstaat van de moderne samenleving. Het gepolijste leven in Seahaven lijkt veeleer ontleend aan televisieseries uit de jaren vijftig, en het is de vraag of je daarmee vandaag de dag nog hele volksstammen kunt plezieren. Maar de perfectie waarmee deze wereld gestalte kreeg, is zonder meer bewonderenswaardig. Zo wist Peter Weir zijn technische handicap - hij moest zich tevredenstellen met de soms eigenaardige standpunten van de 'verborgen camera's' in het verhaal - tot een voordeel te maken. Verder munt hij opnieuw uit in zijn acteursregie, met als extra hindernis dat de spelers ditmaal voor het overgrote deel dubbelrollen neerzetten.

Laat echter vooral niemand twijfelen aan de moed van Jim Carrey, die met deze carrièrestap de gunsten van zijn vaste publiek op het spel zette. "Ik weet nog dat ik gek werd van treurigheid als ik collega's vijftien jaar lang dezelfde nummers zag opvoeren", zucht de voormalige stand-up comedian. "Eigenlijk geldt voor mij precies hetzelfde als voor Truman Burbank, die het in zijn veilige wereldje niet meer uithoudt. Soms moet je gewoon breken met de verwachtingen van je omgeving, onbekend terrein verkennen. Met het risico dat je alles verspeelt wat je had. Het enige wat je kunt doen, is geloven en hopen dat er een beloning in het verschiet ligt."

Jim Carrey neemt carrièrerisico's in 'hoopvolle film over een man die zijn eigen weg gaat'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234