Maandag 11/11/2019

Analyse

Een leider als Merkel scheur je niet zomaar weg

Bondskanselier Angela Merkel Beeld BELGAIMAGE

Hoewel haar toekomst wankel lijkt, weet Angela Merkel hoe ze volgend jaar de verkiezingen kan winnen. Als Duitsland geen nieuwe migratiecrisis meemaakt en een grote aanslag vermijdt, zal niemand haar tegenhouden om de langst zittende bondskanselier te worden.

Op het eerste gezicht beleeft Angela Merkel een politieke crisis die ze niet meer te boven kan komen. De helft van de Duitsers wil haar niet meer als bondskanselier en aan de vooravond van regionale verkiezingen in haar eigen deelstaat, Mecklenburg-Vorpommern, wordt haar CDU in de peilingen voorbijgestoken door de rechts-populistische AfD. 

Als de voorspellingen kloppen dan stranden de christendemocraten zondag op 20 procent en haalt de AfD 24 procent. De eerste plek is voor de sociaaldemocratische SPD die met 28 procent ook een tik krijgt. Terwijl de AfD vorig jaar nog een verschrompeld partijtje was, staat de antimigrantenpartij nu op het punt om Merkel in haar eigen deelstaat een zware symbolische nederlaag te bezorgen.

De negatieve sfeer rond Merkel wordt nog aangedikt door de vele artikelen die dezer dagen verschijnen naar aanleiding van de eerste verjaardag van de Wir schaffen das-uitspraak. Vorig jaar, op 31 augustus, zei Merkel dat Duitsland sterk genoeg was om het hoofd te bieden aan de vluchtelingencrisis. In hoeverre deze historische verklaring de vluchtelingenstroom heeft aangemoedigd, zal nog jaren stof voor discussie blijven. Feit is dat Duitsland in een jaar tijd meer dan een miljoen vluchtelingen moest opvangen waardoor de logistieke opvangcapaciteit én het mentale absorbtievermogen van de Duitsers zwaar op de proef werd gesteld. De Keulense verkrachtingszaak en de (kleinschalige) terreuraanvallen van deze zomer deden het debat over de vluchtelingencrisis al helemaal overkoken.

"Aangekondigde ontsporing"

Het merendeel van de Wir schaffen das-evaluaties die dezer dagen in de media verschijnen, is dan ook bijzonder kritisch voor Merkel. Zo blijkt uit een sublieme en gedetailleerde reconstructie van weekblad Die Zeit, dat Duitsland helemaal niet was voorbereid om Merkels verregaande belofte inzake vluchtelingen hard te maken. "Dit is een kroniek van een aangekondigde ontsporing."

Zowel de politieke besluitvorming als de concrete asielopvang bleek een aaneenschakeling van improvisatie en noodmaatregelen. De harde conclusie van het toonaangevende, conservatieve Die Zeit: "Angela Merkel, die over zichzelf altijd zegt dat ze pas beslissingen neemt als ze over alle gevolgen heeft nagedacht, moest snel en onder grote druk handelen. Deze keer had ze niet het minste besef van de consequenties."

Het is met andere woorden een understatement dat het politieke klimaat Angela Merkel niet gunstig gezind is. Maar wie daaruit concludeert dat de bondskanselier op weg is naar de exit, redeneert te snel. Veel te snel. De recente peilingen kun je bijvoorbeeld ook op een heel andere manier lezen. Als 42 procent van de Duitsers wil dat je bondskanselier wordt, dan is dat misschien geen populariteitsrecord maar wel een realistisch uitgangspunt om binnen een jaar een verkiezingsoverwinning te boeken. Zeker als je nog een ander opmerkelijk feit in ogenschouw neemt: 72 procent van de CDU-kiezers wil Merkel als leider: dat duidt op een stevige machtsbasis die door geen enkele partijgenoot geëvenaard kan worden.

"Binnen de partij is zij incontournabel", zegt ook Duitsland-kenner Dirk Rochtus (KU Leuven). "Haar sterkste punt is dat zij binnen de CDU geen enkele uitdager van haar kaliber heeft. Je hebt Horst Seehofer (leider van de conservatieve Beierse zusterpartij CSU, KoV), maar in de geschiedenis van het moderne Duitsland is een Beierse toppoliticus er nooit in geslaagd om bondskanselier te worden."

Een bezoeker maakt een selfie met Angela Merkel tijdens de opendeurdag van de kanselarij. Beeld Getty Images

Als Merkel binnen enkele maanden beslist om opnieuw CDU-lijsttrekker te worden, dan zal haar partij haar voluit steunen, zegt Rochtus. "De CDU heeft er geen enkel belang bij dat Merkel van haar voetstuk valt en van het politieke toneel verdwijnt. Als zij ten onder gaat, sleurt zij de partij mee. Zelfs Seehofer beseft dat maar al te goed: hij mag dan nog zo boos zijn omwille van het vluchtelingenbeleid, zonder een sterke Merkel stellen de CSU en Seehofer niet veel voor."

Nog een factor die in het voordeel van Angela Merkel kan spelen, is dat de nationale parlementsverkiezingen pas eind volgend jaar plaatsvinden. In de politiek is dat een eeuwigheid. Dat de vluchtelingencrisis van 2015 ook in de herfst van 2017 nog een politiek item zal zijn, lijdt geen twijfel. Maar de vraag is of Merkel tegen dan de situatie niet opnieuw onder controle zal hebben. De Duitse asielinstanties lieten onlangs weten dat er voor 2016 een opvangcapaciteit is van 300.000 en het ziet ernaar uit dat die rode lijn niet overschreden zal worden. Verder investeert Merkel zwaar in inlichtingendiensten die ervoor moeten zorgen dat toekomstige terreuraanvallen vermeden worden.

Het komende jaar zal de bondskanselier er alles aan doen om te bewijzen dat de essentie van haar Wir schaffen das-boodschap staande blijft. Als zij erin slaagt om de vele asielzoekers naar behoren te integreren en de spanningen tussen gemeenschappen te beperken, kan Merkel zonder schaamte naar de kiezer stappen. Ze wordt daarbij alvast geholpen door de Duitse economische motor die momenteel op volle toeren draait en voor jobs en behoorlijke voorspoed zorgt.

Zwakke sociaaldemocraten

Dat Merkel Duitslands machtigste politicus blijft, heeft zij ook te danken aan de zwakke sociaaldemocratische tegenstanders die de jongste dagen voor een aartsgevaarlijke strategie kozen. Onder druk van de rechts-populistische AfD besloot SPD-leider en vicebondskanselier Sigma Gabriel om zich van Merkels migratiebeleid te distantiëren. Het Wir schaffen das-voluntarisme was volgens Gabriel een historische vergissing.

Of dit een slimme koerswijziging is, valt te betwijfelen. Een coalitiepartner die medeverantwoordelijk is voor het beleid en dan plotseling een U-bocht maakt: echt bevorderlijk voor de geloofwaardigheid is dat meestal niet. Bovendien zadelt Gabriel zijn partij op met een handicap: de SPD is voortaan tegen het ruimhartige asielbeleid maar kan zich niet bedienen van het harde (vaak ranzige) discours van de AfD om dat standpunt aan de kiezers te verkopen. Dat zo'n politiek dramatische gevolgen kan hebben, bleek onlangs bij de Oostenrijkse presidentsverkiezingen: ook daar kozen de sociaaldemocraten voor een harder migratiestandpunt met als gevolg dat vele kiezers overliepen naar de extreemrechtse populisten.

Dit alles om te zeggen dat bondskanselier Merkel zich momenteel in een paradoxale situatie bevindt. Hoewel alles lijkt tegen te zitten, ziet het er tegelijk naar uit dat de hyperpragmatische politica koppig en gedecideerd een nieuwe nationale verkiezingsoverwinning aan het afdwingen is.

Waterdichte garanties op succes zijn er uiteraard niet. Een reeks kleinschalige terreuracties in de zomer van 2017 kan voldoende zijn om Merkel op de knieën te krijgen. Ook indien de Turkse premier Erdogan beslist om het vluchtelingenakkoord op te blazen, dreigt Duitsland opnieuw met een grote toestroom geconfronteerd te worden.

Maar als de politieke ongelukken binnen de perken blijven, is de kans groot dat Frau Merkel eind volgend jaar opnieuw bondskanselier wordt en zo het record van Helmut Kohl breekt, die zestien jaar aan het hoofd stond van Europa's supermacht.

Niet dat het Merkel en haar CDU in gevaar brengt, maar de voorspelde overwinning van Alternative für Deutschland zondag in Mecklenburg-Vorpommern is wel een teken aan de wand. In dat 'land der vergetenen' wordt het wantrouwen zichtbaar. Lees er hier meer over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234