Zaterdag 08/08/2020

Een land in goede handen

Het machtige Duitsland mag volgende week een nieuwe kanselier kiezen. Maar een nieuwe zal het allicht niet worden. Want Duitsland ziet Angela Merkel graag. En stilaan ook zichzelf. Een poging tot begrip, met een beetje hulp van 'onze jongens' in Berlijn.

Berlijn Mitte, deze woensdagmiddag doet heel hard zijn best om op de Duitse kiescampagne te gelijken. Het regent niet, maar bepaald zonnig is het al evenmin. Warm is het niet, zoals het ook niet echt koud is. De lucht toont slechts één tint grijs. Op straat gaat het leven zijn gewone gangetje.

Niks bijzonders aan de hand dus, het is de sfeer zoals Angela Merkel die graag heeft.

Aan het Berliner Hauptbahnhof hangt sinds kort een verkiezingsaffiche van haar partij, de CDU. Het is een zeer imposante affiche. Zeventig meter breed, twintig meter hoog, en daarop enkel twee reusachtige handen. Handen waarvan elke Duitser de eigenaar kent. Ze vormen die zo herkenbare, vertrouwenwekkende ruit. Naast de handen staat aan al even vertrouwenwekkende slogan. Deutschlands Zukunft in guten Händen.

Is dit alles misschien een tikkeltje slaapverwekkend? Zeer zeker. Meer nog: het is allicht zelfs zo bedoeld.

In het weekblad Der Spiegel stond deze week een reusachtig artikel waarin het almaar groeiende succes van Angela Merkel werd geduid. Volgens het blad zou Merkel al jaren voor frustratie zorgen bij de journalisten. De huidige kanselier zou een politiek voeren die "even opwindend is als een VW Passat". Maar anders dan de journalisten vinden de Duitse burgers dat niet frustrerend. Wel integendeel. De afgelopen jaren, zo schrijft Der Spiegel, waren tijden waarin burgers het verlangen van de media naar scherpe verhalen niet delen. Immers: "Het leven was al spannend genoeg."

Uitstekende wegligging

Merkels politiek als een VW Passat. Als dat beeld klopt, dan is de Passat een auto die over een uitstekende wegligging beschikt. Merkel ligt in alle peilingen op kop, hoewel ze de Duitsers de afgelopen jaren mee liet opdraaien voor de dure Energiewende én schuldherschikkingen van onder meer Griekenland. Het zijn niet onmiddellijk dossiers waar een politicus zich populair mee maakt, maar van Merkel leek het allemaal af te glijden. Zoals ook 'onthullingen' over haar persoonlijke leven haar Passat niet in de vangrails deden belanden.

In mei van dit jaar verscheen Das erste Leben der Angela M, een boek over haar tijd bij de 'Freie Deutsche Jugend', de jongerenorganisatie van de communistische partij van de DDR. De jonge Angela Merkel zou er "secretaris agitatie en propaganda" zijn geweest.

Lastige verhalen in verkiezingstijd, zou je denken, maar ook deze keer was Merkel niet in de gracht te rijden. In dezelfde periode mag ze haar favoriete film laten vertonen in de Berlijnse bioscoop Filmkunst 66. Een geval van bad timing, zo werd gedacht. Merkel had immers gekozen voor Die Legende von Paul und Paula, een cultfilm uit de DDR, voor het eerst vertoond in 1973 en destijds bekeken door miljoenen Oost-Duitsers. De film vertelt het verhaal van een partijfunctionaris die alles en iedereen de rug toekeert voor een amour fou. Het is een film over vrijheid en beperkingen, die een fatale afloop kent.

Merkel is die avond in de zaal gespot met een doosje Kleenex op de schoot. Naar het waarom van haar tranen wordt tot vandaag gegist. Was het het treurige einde van de film, of was ze ontroerd door de warmte van de zaal, en het bijbehorende begrip waarop haar keuze hier was onthaald?

Tijdens deze dagen was in elk geval één ding duidelijk geworden. Duitsland lag niet wakker van het DDR-verleden van zijn kanselier. Omdat Merkel wel een potje mag breken, maar ongetwijfeld ook omdat een DDR-verleden hier steeds minder een issue is. Volgend jaar viert Duitsland 25 jaar Wiedervereinigung. Voor een meerderheid van de Duitsers is de DDR stilaan hoogstens een verre herinnering. En tijd kan veel wonden helen.

De avond is gevallen over Berlijn. In een donkere kroeg, gelegen rond een van de talloze binnenkoeren die deze stad zo typeren, hebben we afgesproken met Stefan Vandenhende (24), een jonge, gezond ambitieuze West-Vlaming die hier sinds februari van dit jaar woont.

Vandenhende heeft internationale politiek gestudeerd. Onmiddellijk na zijn studies kreeg hij een job aangeboden waar een jong mens met zijn belangstelling alleen maar van kan dromen. Vandenhende is projectmanager bij het European Youth Parliament in Berlijn, een organisatie die conferenties en debatten organiseert met jonge Europeanen uit alle windstreken. Vandenhende volgt de Duitse verkiezingsstrijd op de voet. Om zo, net als alle andere watchers, vast te stellen dat er van een echte strijd eigenlijk geen sprake kan zijn. "Merkel neemt bijna geen standpunten in. Dat is, denk ik, ook haar strategie. Het maakt het ook heel moeilijk om haar te bekampen.

"Niemand die eraan twijfelt dat Merkel straks opnieuw kanselier wordt. Ook wat dat betreft is er dus weinig spanning. Als er al spanning is, dan ligt die ergens anders. Zal Merkel de huidige coalitie verder kunnen zetten? Haar coalitiepartner (de liberale FDP, JdP) doet het in de peilingen heel slecht. De kans dat ze met de SPD in zee zal gaan is heel reëel."

Stefan Vandenhende werd geboren in september 1989. Een goeie maand na zijn geboorte zou de Berlijnse Muur vallen. De twee Berlijnen en Duitslanden werden onmiddellijk daarna in een enorme klap weer één, al zouden het nog jarenlang twee aparte werelden blijven. Werelden die in de loop der jaren meer en meer in elkaar gingen overvloeien. "Vandaag is dat verschil eigenlijk nog nauwelijks merkbaar", zegt Vandenhende. "Als ik in de stad rondloop, heb ik soms geen idee of de plek waar ik ben ooit tot het oostelijke dan wel tot het westelijke deel behoorde."

Het rode Oosten

Het verschil tussen west en oost wordt nog wél zichtbaar als je, zoals afgelopen donderdag de Berliner Morgenpost deed, de politieke voorkeuren in kaart brengt. In oostelijk Berlijn hangen vandaag affiches waarop staat dat 'der Osten' rood stemt. "Klar." Die boodschap - der Osten wählt rot - is meteen ook de slogan van Die Linke, de wettige erfgenamen van de vroegere communistische partij. Volgens de peiling van de Berliner Morgenpost is de slogan trouwens correct. Gaat de strijd in westelijk Berlijn tussen CDU en SPD, dan is Die Linke inderdaad de grootste in haast heel Oost-Berlijn.

"Het oosten is inderdaad roder. Zoals Berlijn over het algemeen roder is dan de rest van Duitsland", zegt Vandenhende. "Arm en sexy, zei de socialistische burgemeester Klaus Wowereit ooit over deze stad. Ik denk dat het een juiste typering is. Berlijn is een heel erg jonge, bruisende stad, waar geweldig veel gebeurt. De stad heeft fantastisch openbaar vervoer, en het leven is er, in vergelijking met Londen en Parijs, nog altijd spotgoedkoop. Als je een beetje geld hebt, kan je hier geweldig goed leven. Tegelijk trekt de stad ook veel armoede aan. In Berlijn zie je heel goed de schaduwzijden van het veelgeprezen Duitse model. Het land heeft de sterkste economie van Europa, met relatief weinig werklozen. Maar werk vormt hier, vanwege de soms zeer lage lonen, niet per definitie een bescherming tegen armoede. In Berlijn is de kloof tussen arm en rijk zeer expliciet. Onder meer daarom is Merkel hier minder populair dan in bijvoorbeeld Beieren. Een van haar slogans is Gemeinsam erfolgreich (Samen succesrijk, red.). Hier in Berlijn gaan ze die slogan graag te lijf met een stift, om er 'einsam reich' van te maken."

Maar Berlijn is dus Duitsland niet. Duitsland dat niet Berlijn is, is over het algemeen ouder. Rijker en minder avontuurlijk ook. Saaier, zo u wil. De peilingen spreken op dat vlak voor zich. Een meerderheid van de Duitsers lijkt geen zin te hebben in avontuur tjes. Anders dan in de rest van Europa scoren populistische partijen, ter rechter- of ter linkerzijde, hier maar matig.

"Zopas is een nieuwe partij opgericht, de Alternative für Deutschland", vertelt Vandenhende. "Een anti-Europese partij, maar het lijkt erop dat ze niet veel potten zullen breken. Ik denk dat de meeste Duitsers vandaag bang zijn voor populistische partijen. Vandaar dat traditionele partijen als de CDU en de SPD hier nog relatief sterk staan, en mogelijk ook een coalitie zullen vormen. Heel erg spannend is dat allemaal niet, maar het heeft ook grote voordelen. Extremisme krijgt hier weinig kansen. De overheid laat het trouwens ook niet na om op de gevaren van extremisme te wijzen. De gevaren van rechts-extremisme, vooral. De Tweede Wereldoorlog is hier nog een stuk tastbaarder dan de DDR-tijden."

Eigendunk en haat

Berlijn laat de Tweede Wereldoorlog inderdaad niet los. Hier loopt al een aantal maanden een project dat Zerstörte Vielfalt ('vernietigde diversiteit', JdP) heet. Met het project wil de stad die, zo zegt ze zelf, "wereldwijd bekendstaat voor moderniteit, diversiteit en tolerantie" aan de rest van de wereld en zichzelf tonen "hoe kwetsbaar en belangrijk die democratische waarden" zijn. Aanleiding voor deze tentoonstellingsreeks werd gevonden in de machtsovername door de nationaalsocialisten, "dit jaar precies tachtig jaar geleden."

Ondertussen zijn sporen van dertig jaar communisme hier vandaag steeds moeilijker te traceren, zo stelde ook Vandenhende tijdens zijn Berlijnse maanden vast. "Zoals er ook weinig animo is om de Eerste Wereldoorlog te herdenken."

In 1945, heel kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog, schreef de grote Duitse schrijver Thomas Mann vanuit Amerika een brief naar zijn thuisland. Hij voorspelde toen dat zijn land op een dag de rug weer zou kunnen rechten. "Op de bodem van de eenzaamheid die Duitsland boosaardig maakte, ligt, wie zou het niet weten, de wens om lief te hebben, de wens geliefd te zijn", zo schreef Mann. "Drijft Duitsland eigendunk en haat uit zijn bloed, dan ontdekt het zijn liefde weer, en het zal worden liefgehad."

Wordt Duitsland, bijna zeventig jaar na WOII weer liefgehad? En kan het land dus, bijna zeventig jaar na WOII, eindelijk weer liefhebben? Merlijn Schoonenboom, voormalig Duitsland-correspondent voor De Volkskrant en De Morgen, gelooft van wel. Aan de vooravond van de verkiezingen liet hij een boek verschijnen waarin hij vertelt dat de Duitsers meer en meer hedonistische, ontspannen vrijdenkers zijn geworden.

Zijn analyse sluit voor een groot deel aan bij die van Piet De Moor, schrijver en journalist, Belg in Berlijn sinds 2010. De Moor laat ons vandaag, donderdag, een paar wonderlijke dingen zien. Onderweg naar Bahnhof Zoo, op de spuuglelijke Kurfürstendam, schiet hij plots een vestiging van McDonalds binnen. Binnenin valt je mond open. De fastfood wordt hier opgediend in de bijna perfect bewaarde woning van Joseph Roth, een Joodse schrijver die in 1933 deze stad de rug toekeerde. Vervolgens brengt De Moor ons naar Kreuzberg, wijk van Turken, punkers en Groenen, waar we voor geen geld een uitstekende bonenschotel naar binnen werken. De Moor vertelt er iets dat wezenlijk is om het Duitsland van nu te begrijpen. "Misschien kent dit land wel voor het eerst in zijn geschiedenis rust. En een meerderheid van de Duitsers wil die rust graag behouden."

Holocaust herdenken

Piet De Moor kent de stad, het land, en zijn geschiedenis heel goed. Veertig jaar geleden kwam hij hier voor het eerst, toen als docent Nederlands aan de Freie Universität Berlin. "We spreken nu over de jaren '73 en '74, ik was nog een prille twintiger. In die tijd waren hier elke dag betogingen. Het was de tijd van de Rote Armee Fraktion. Andreas Baader en Ulrike Meinhof. Het was een bijzonder woelige tijd, maar ik was nog jong. Ik heb toen meer naar de vrouwen gekeken dan naar de wereld om me heen. Pas later heb ik beseft hoeveel ik toen niet heb gezien. Ik wilde hier absoluut terugkomen. En ik ben blijven terugkomen. Telkens ik hier terugkwam, was het hier veranderd. Het was de ene laag van de geschiedenis bovenop de andere. Ik denk dat het vooral dat is wat deze stad zo aantrekkelijk maakt.

"Toen ik hier de eerste keer was, werd er nauwelijks over nazi's en jodenvervolging gesproken. Veel betrokkenen zaten toen zelf nog in machtsposities. Pas later, vanaf het eind van de jaren tachtig, is dat allemaal opengebroken. Plots kreeg je overal herdenkingsmonumenten. Vandaag zie je op bijna elk Berlijns trottoir die Stolpersteine, koperen steentjes in de grond ter nagedachtenis van joden die op die plek ooit opgepakt zijn. Een paar jaar geleden is er dan dat indrukwekkende Holocaust Memorial nabij de Potzdammer platz gekomen. Vandaag is er 'Zerstörte Vielfalt', een verzamelnaam voor honderden tentoonstellingen. Het verzadigingspunt is denk ik ongeveer bereikt."

Mini-jobs

Maar of extreem-rechts in Duitsland daarmee ook uitgeroeid is?

"In de grote steden zogoed als", zegt De Moor. "Het platteland is een ander, door de politiek erg onderschat, verhaal. Daar zie je een grote leegloop. Wat blijft, is een biotoop waar het neonazisme goed gedijt. Tegelijk vind ik het heel geruststellend dat geen enkele serieuze politieke partij daarop inspeelt. Vreemdelingen zijn hier vandaag geen thema meer. Geen enkele vorm van populisme komt hier trouwens echt van de grond. In de peilingen haalt Alternative für Deutschland voorlopig de kiesdrempel niet. Ik vind dat een verheugende vaststelling. Duitsland is een stabiel land geworden."

Wat Duitsland vandaag wil, zo zegt De Moor, is normaliteit. "En Merkel belichaamt die normaliteit perfect. Normaliteit is haar grootste talent. Haar grote opponent Steinbrück spreekt in jargon. Hij speelt een rol. Terwijl Merkel is wie ze is. Normaal. Zonder iets wezenlijks te zeggen is ze zo de moeder van Duitsland. Zoals Willy Brandt, Konrad Adenauer en Helmut Kohl ooit de vaders van Duitsland waren."

Klinkt mooi, maar zorgt Mutti Merkel ondertussen wel voor al haar 81 miljoen kindjes even goed? De linkerzijde vindt van niet. Ze hebben het graag over de miljoenen Duitsers die wel werken, maar niettemin nauwelijks in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Het zijn de Duitsers met een mini-job, the working poor. "Een groot probleem," zo zegt De Moor. "Maar wel een probleem dat door Merkel wordt onderkend. Ze heeft al verklaard dat die mini-jobs eens tijdelijke oplossing zijn. Ze belooft het probleem aan te pakken met een minimumloon dat door de vakbonden moet worden onderhandeld. Voor Merkel is het ook niet zo moeilijk om de kritiek op dit systeem te counteren. Het systeem is ingevoerd door Schröder, een socialist. Om de kritiek op het systeem te pareren hoeft Merkel alleen maar het werk van haar voorganger te loven."

Tot slot, een vraag die nog altijd onbeantwoord is. Het is een vraag over Merkels lievelingsfilm. Die Legende von Paul und Paula. Was haar keuze voor die film een stommiteit, of was het pure berekening? Geen van beide, denkt De Moor. Hij gelooft dat het een oprechte keuze was. "Het is een film die over vrijheid gaat. Over iemand die uit een systeem stapt dat verstikt. Op die manier zegt die keuze iets over waar Merkel politiek voor staat, maar ook over wie ze echt is. Een tijd geleden heeft ze in een interview, ongedwongen, verteld over hoe ze aan begin van de jaren tachtig een pand had gekraakt."

Misschien, zo besluit De Moor, is het tijd om onze mening over haar Merkel eens te herzien. Zoals we dat misschien ook met onze mening over Duitsland moeten doen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234