Zaterdag 26/11/2022

Een kritische hommage aan fotograaf Willy Kessels

Het minste wat je kan zeggen over de Belgische fotograaf Willy Kessels (1898-1974) is dat hij weer volop in de belangstelling staat. In 1996 werd zijn werk in het fotografiemuseum van Charleroi van de muren gehaald. De kreet 'les montreurs de nazis sont des nazis aussi' haalde het van het gezond verstand; de fotograaf, die behoorlijk fout was in de oorlog, kreeg niet de kritische overzichtstentoonstelling die hij verdiende. In de herfst van vorig jaar nam het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten de draad weer op met het al te omzichtige maar boeiende Kessels-project 'Geheugenverlies. Verantwoordelijkheid en collaboratie', dat kraakte onder de voetnoten en de verontschuldigingen. Er is ten slotte de schitterende documentaire film L'Affaire Willy Kessels van RTBf-boegbeeld André Dartevelle, die vanavond in de Canvas-reeks Histories wordt uitgezonden.

Dartevelle is geen beginneling. Hij realiseert al een kwarteeuw lang reportages over uiteenlopende thema's als de oorlog in Beiroet, abortus, het Spanje na Franco, Auschwitz, werkloosheid, de bouwwoede van Leopold II, het verzet tegen de nazi's of Horta's Volkshuis. De film over Willy Kessels, waarvoor hij samen met Philippe Van Meerbeeck en Thierry Génicot het scenario schreef, hoort volop in dat rijtje thuis. En zoals we het van Dartevelle gewoon zijn, is zijn documentaire, ondanks de suggestieve titel, geen proces geworden - geen aanklacht en geen afrekening maar evenmin het pleidooi van de verdediging.

L'Affaire Willy Kessels is een onderzoek, gevoerd met de nodige sérieux, afstandelijk maar bewogen. De scenaristen trachten te begrijpen wat er zich in en rond Kessels' hoofd heeft afgespeeld. Ze houden van zijn werk en het is duidelijk dat ze politiek aan de andere, 'juiste' kant staan. Thierry Génicot, de vreemde man met de hoed die door de film dwaalt, staart naar de huisjes van le Pays noir, hij ziet hoe ex-verdinaso's het graf van Joris van Severen op het kerkhof van Abbeville groeten, hij praat in zichzelf terwijl Duitse soldaten defileren. Vragen. Antwoorden. Waarom werd de expositie in Charleroi gecensureerd? Waarom heeft Kessels de verkeerde kant gekozen? Was het dat vage verlangen naar een familie die de fotograaf nooit gehad heeft? Een maîtresse? Le désir de chef?

Met witte handschoenen aan haalt Génicot de oude afdrukken uit hun kartonnen dozen, terwijl museumdirecteur Georges Vercheval vertelt dat hij lege lijsten liet ophangen op de plaats van de gewraakte tentoonstelling. Iemand typeert de fotograaf als 'une espèce de Tintin qui a mal tourné', een simpele kerel zonder intellectuele aspiraties. Oude mensen herinneren zich details: Kessels' stem die klonk als de motor van zijn oude Saab, de repen chocolade die hij opat in zijn donkere kamer. Heden en verleden worden fraai door elkaar gemonteerd. Archiefmateriaal over de crisis in de jaren dertig is het eerste wat we te zien krijgen. Het loopt over in kleur: dit is vandaag. Rode vlaggen en de Internationale drijven een betoging verder, de klankband loopt achter en onder Kessels' foto's door.

Daarna krijgen we melancholische beelden van de Schelde. In café Het Sas vertelt de familie Christiaens over de fotograaf en zijn kunstkring De Meivisch. Broer en zussen heten Berthilde, Julia en Jules, zoals het hoort; straks gaan ze nog zingen over het schone Scheldeland. Het was een andere tijd, en toch ook niet. Vandaag dwalen twee oude vakbondsleiders door de lege loodsen van de Boelwerf. Tussen Kessels' modernistische architectuurfoto's en zijn sensuele naakten door zien we de haat en de vertwijfeling op de gezichten van betogers tijdens een Vlaams Blok-meeting in Temse. Kessels' beelden van marcherende Verdinaso-militanten zorgen voor een schokeffect: we schrijven 1938, maar de film is in kleur en oogt dus beangstigend actueel.

Gisteren, morgen, vandaag - niets gaat echt voorbij. De oorlogsburgemeester van Breendonk leverde gratis vaten bier voor de feestjes van De Meivisch; in de schaduw van het concentratiekamp rijpt vandaag de Duvel. De overlevende broer van twee vermoorde verzetslui vertelt zijn wrange verhaal, "een geschiedenis die in feite met een mitraillette moet geschreven worden". In Bornem-Sas is de familie Christiaens het alvast daarover met hem eens: de jeugd kan dat niet begrijpen.

Dartevelle en Génicot hebben het tenminste geprobeerd. Hun werkstuk verdient een prijs voor het geduld, de liefde en het begrip waarmee ze het gemaakt hebben. Kessels krijgt van hen een kritische hommage die oog heeft voor zijn complexe persoonlijkheid. De fotograaf was een bescheiden kunstenaar en een groot vakman. Een opportunist misschien, een individu dat nooit goed heeft nagedacht over de gevolgen van zijn keuze. 'Un charnel, un passionné', die van mooie vrouwen hield en zich alleen achter de camera echt goed in zijn vel voelde. Buitenspel dus, verstopt achter het objectief. Wie toekijkt, hoeft zich niet te engageren, wie aan de kant staat moet niet beslissen. Hij heeft alleen een alibi nodig: kunst, techniek, geld.

Eric Min

Histories Canvas 20.30

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234