Maandag 18/10/2021

ReportageLesbos

Een jaar na de brand in Moria: ‘Het voelt als een gevangenis. Alsof ik een crimineel ben’

Een vader en zijn twee kinderen in de buurt van het tijdelijke tentenkamp, dat almaar meer een permanent gegeven blijkt te worden. Beeld Nicola Zolin
Een vader en zijn twee kinderen in de buurt van het tijdelijke tentenkamp, dat almaar meer een permanent gegeven blijkt te worden.Beeld Nicola Zolin

Nadat Moria in vlammen opging, beloofde de EU binnen de twaalf maanden opvang in ‘menswaardige omstandigheden’. Een jaar later is van het nieuwe kamp nog geen steen gelegd. Als gevolg van een logge bureaucratie en politieke verdeeldheid leven duizenden asielzoekers nog altijd in het tijdelijke tentenkamp.

“In het oude Moria was de grond vaak rood van bloed”, herinnert Nassir Ahmad zich, terwijl zijn zus Fajiba thee serveert op het groene kleed in hun tent. In een hoekje zit hun moeder Shirin, een ineengekrompen vrouw van eind zestig, mompelend en wezenloos voor zich uit te staren.

“Ik kon daar niet slapen, omdat ik mijn zus en moeder ’s nachts moest beschermen tegen de gevechten en overvallen”, vertelt de automonteur uit Afghanistan (“in de dertig, ik weet niet precies hoe oud ik ben”). Ahmad was er dan ook niet rouwig om toen de hel van Moria op 8 september vorig jaar in vlammen opging, ook al belandde het gezin net als de andere bewoners op straat.

Dagenlang brachten Nassir, Fajiba en hun psychisch zieke moeder Shirin door op de openbare weg, samen met de bijna 13.000 andere bewoners van Moria. Er werd gevochten om het schaarse voedsel en water dat hulporganisaties uitdeelden.

De illegaliteit in

‘Nooit meer Moria’, klonk het bij het zien van de beelden vol afschuw door heel Europa, tot in de hoogste regionen van de Europese Commissie. Toch bleven de onderhandelingen met de lidstaten over het herplaatsen van asielzoekers uiterst moeizaam verlopen. Landen verdrongen zich om de alleenstaande minderjarigen en wilden gezinnen eventueel nog wel accepteren als alternatief, maar de aantallen bleven laag.

Nederland nam na veel gesteggel honderd mensen over, Noorwegen vijftig, België honderdvijftig. Toen er niet genoeg alleenstaande minderjarigen bleken te zijn die aan alle eisen voldeden, werd het aantal aangevuld met een paar extra gezinnen. Sommige herplaatsingen zijn nog steeds niet voltooid: zo zegde Ierland toe 81 mensen op te nemen, die eind deze maand pas aankomen.

Het is een jaar na de brand weliswaar veel minder druk op Lesbos, maar dat is amper te danken aan Europese solidariteit. De populatie op alle Griekse eilanden samen ging afgelopen anderhalf jaar omlaag van 40.000 naar een kleine 7.000 mensen, maar slechts 4.000 van hen werden herplaatst in andere Europese landen, waarvan het merendeel in Duitsland.

Verreweg de meeste vertrekkers kwamen op het Griekse vasteland terecht, een deel van hen nadat ze een vluchtelingenstatus kregen: in de eerste helft van 2021 werden 9816 mensen erkend als vluchteling. Daarnaast verplaatste Griekenland de laatste maanden ook veel ‘kansrijke asielzoekers’ naar het vasteland om de druk op de eilanden te verlichten, en verlaten sommige afgewezenen het eiland om in de illegaliteit voort te leven.

‘Cadeautje’ van Polen

Op het eiland werd intussen in allerijl een nieuw tentenkamp opgetrokken voor de duizenden mensen die op de weg achterbleven, niet uitverkoren door de lidstaten. Voor hen kwam er een tijdelijke noodvoorziening, zo was het idee, maar een jaar later wordt die steeds permanenter.

De EU maakte al in november 5,4 miljoen euro vrij om het tijdelijke kamp van basale infrastructuur te voorzien. Na een lange winter vol overstromingen, zonder elektriciteit en met amper sanitair, zit er nu sinds enkele maanden eindelijk wat schot in de werkzaamheden.

Grote trucks vol grind rijden af en aan, tenten worden afgebroken en verplaatst omdat de bouwvakkers er het terrein moeten verstevigen en ophogen. Aansluiting op het riool ontbreekt nog altijd, dus de 3.500 bewoners zijn ook na een jaar aangewezen op rijen stinkende dixi-toiletten.

Een paar straten verderop zitten een vader en zoon samen gebogen over een plaat van geperst hout, hamer en spijkers in de hand. Ze zijn bezig hun kleine onderkomen uit te breiden, door er een zelfgebouwd deel aan vast te maken. Ze wonen in een van de zogenoemde ‘Ikea-huisjes’, een soort kant-en-klare bouwpakketten waarvan het eindresultaat het midden houdt tussen een tent en een container.

Polen nam na de brand geen mensen op, maar stuurden wel 156 van deze Ikea-huisjes naar Lesbos: Polish aid, staat er daarom in grote zwarte letters op elk exemplaar, zodat niemand kan vergeten waar ze vandaan komen. Veel mensen maken naarmate hun verblijf in het kamp langer duurt aanbouwtjes om hun leefruimte te vergroten, maar het kampmanagement heeft al laten weten dat ze binnenkort allemaal weer moeten worden afgebroken. Niet toegestaan vanwege brandgevaar.

Tijdelijk?

Een ander deel van de tenten is inmiddels vervangen voor oude containerwoningen, overgekomen uit het dit voorjaar gesloten gezinskamp Kara Tepe. De containers zijn een schaars goed, weet Sayed Jawad (28) uit Afghanistan, die net buiten het kamp een kinderwagen met zijn zoontje Muhammad (1,5) erin een steile heuvel opduwt.

Ze zijn op weg naar een dokter voor Muhammad, want de vrijwilligers van de kliniek in het kamp konden er niet achterkomen wat er mis was. Jawad maakt zich zorgen om de ernstig kijkende peuter, die al maanden niets wil eten en alleen maar melk drinkt. Over een paar weken bevalt zijn vrouw Najiba (29) van hun tweede kind.

Het gezin Jawad heeft goede hoop dat zij tegen die tijd in een container of Ikea-huisje wonen, maar een deel van de bewoners zal een tweede winter in de eens zo tijdelijke tenten door moeten brengen. Nu er na maanden stilstand eindelijk werk en geld in de verbouwing gestopt wordt, beginnen steeds meer bewoners en hulpverleners zich af te vragen: hoe tijdelijk is dit noodkamp nog?

Trein der traagheid

Eigenlijk had er deze maand al een gloednieuw asielzoekerscentrum op Lesbos moeten staan, dat ‘aan de normen voldoet’. In november presenteerde voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen vol trots een nauwkeurig plan en tijdsschema, in samenspraak met Griekenland gemaakt.

“Dit is een essentiële stap in het oplossen van de situatie na de brand. We gaan zorgen voor behoorlijke omstandigheden voor de mensen die op de eilanden aankomen.” De EU zegde voor de bouw 155 miljoen euro aan Griekenland toe, waaruit ook een soortgelijk asielzoekerscentrum op het eiland Chios moet worden bekostigd.

Maar een jaar na de brand is er van het nieuwe centrum, dat zorg, een school, gemeenschappelijke keukens en sportvelden zou bevatten, nog geen steen gelegd. Sinds ellenlange onderhandelingen met landeigenaren over de huur afgerond werden, vertraagt geruzie over een onreglementair verlopen aanbesteding de boel.

“Hier in Griekenland”, zucht gemeenteraadslid Erifilli Chioteli, “gaat alles dat de overheid doet langzaam”. Ook de gemeenteraad van Mytilini, de hoofdstad van Lesbos, is diep verdeeld over het nieuwe kamp, vertelt Chioteli. Ze leidt de grootste oppositiefractie van de linkse partij Syriza. De burgemeester is van de rechts-conservatieve Nea Dimokratia, die ook de landelijke regering leidt.

Een jaar geleden brandde het Moria-vluchtelingenkamp volledig af. Duizenden mensen verloren hun sowieso al armoedig onderkomen. Een jaar later is er nog weinig veranderd. Beeld AFP
Een jaar geleden brandde het Moria-vluchtelingenkamp volledig af. Duizenden mensen verloren hun sowieso al armoedig onderkomen. Een jaar later is er nog weinig veranderd.Beeld AFP

Ze is fel tegen de bouw. Volgens haar is het niet goed voor de vluchtelingen, die ver van de hoofdstad diep in de heuvels worden weggestopt, maar ook niet voor de eilandbevolking, die moe is en niet zit te wachten op een groot kamp dat nooit meer weggaat.

Het nieuwe kamp is bovendien geen oplossing voor het probleem, zegt Chioteli. Zowel op links als rechts leeft grote weerstand, ieder om eigen redenen. Rechts wil überhaupt geen vluchtelingen, links wil hen niet langer in onmenselijke omstandigheden opsluiten op de eilanden.

Daaronder spelen op Lesbos altijd lokale belangen mee. Want wie verwacht mee te profiteren van de Europese miljoenen rondom de bouw stemt natuurlijk voor, maar drie leden van de burgemeesters- en regeringspartij Nea Dimokratia, die het plan voor het nieuwe kamp zelf bedacht, stemden juist tegen. Waarom? Chioteli lacht wrang: “Zij wonen in de buurt van waar het gebouwd wordt.”

Psychisch leed

Op één punt zijn de tegenstanders van links tot rechts het eens: ze willen dat hun overheid ophoudt geld uit Europa aan te nemen en inzet op herverdeling van de probleemlast, die nu al jaren op Griekse schouders ligt, en vooral op die van de 80.000 eilandbewoners. “Lesbos geeft al zes jaar onderdak aan duizenden mensen, Europa kan geen neen blijven zeggen.”

Maar voorlopig is dat precies wat de EU blijft doen. Ook in de besprekingen over migratiebeleid na de machtsovername door de taliban in Afghanistan was de teneur duidelijk: de EU is bereid de portemonnee te trekken voor opvang, als er daardoor maar zo min mogelijk mensen komen.

Intussen is de situatie op de Griekse eilanden voor duizenden mensen nog vrijwel hetzelfde als voor de dramatische brand in Moria en de wereldwijde morele verontwaardiging die daarop volgde. Zij zitten, zoals Nassir Ahmad, nog altijd in erbarmelijke omstandigheden vast, onzeker over hun toekomst.

Ahmads zus en moeder ontvingen de vluchtelingenstatus, maar hijzelf werd twee keer afgewezen, ook al is hij mantelzorger voor zijn moeder. Het gezin, dat al bijna twee jaar op Lesbos is, wil niet opsplitsen, dus zit er niets anders op dan in hun tent af te wachten.

Het is hier veiliger dan in het oude Moria, erkent Ahmad, maar daarmee is het meeste ook wel gezegd. Depressie, automutilatie en zelfmoordpogingen komen in het nieuwe kamp nog net zo veel voor, zien hulpverleners. “Het voelt hier als een gevangenis”, verklaart de automonteur. “Alsof ik een crimineel ben, terwijl ik niets gedaan heb.” Ook hijzelf kampt met psychische problemen. “Ik weet hier niet meer wie ik ben.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234